Birth-Death Registration હવે વધુ પારદર્શક, 2 વર્ષ પછી નોંધણી માટે નવા કાનૂની નિયમો અમલમાં
Birth-Death Registration: ભારતમાં જન્મ અને મૃત્યુ નોંધણી સંબંધિત કાયદામાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળ્યા બાદ Registration of Births and Deaths (Amendment) Act, 2026 ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. આ સુધારાનો મુખ્ય હેતુ વિલંબિત નોંધણી પ્રક્રિયાને વધુ ન્યાયિક દેખરેખ હેઠળ લાવવાનો છે, જેથી રેકોર્ડની વિશ્વસનીયતા જળવાઈ રહે અને ખોટી નોંધણી પર રોક લગાવી શકાય.
જન્મ-મૃત્યુ નોંધણીમાં બે વર્ષથી વધુ વિલંબ પર નોંધણીનો નવો નિયમ
- સુધારાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર Registration of Births and Deaths Act, 1969 ની કલમ 13(3)માં કરવામાં આવ્યો છે. અગાઉ જો જન્મ અથવા મૃત્યુની જાણ એક વર્ષથી વધુ વિલંબ પછી કરવામાં આવતી હતી, તો સંબંધિત વિસ્તારના District Magistrate, Sub-Divisional Magistrate અથવા અધિકૃત Executive Magistrateના આદેશથી નોંધણી થઈ શકતી હતી.
- હવે આ વ્યવસ્થા બદલી દેવામાં આવી છે. સુધારાયેલા કાયદા મુજબ, જો ઘટના પછી બે વર્ષથી વધુ સમય બાદ નોંધણી કરાવવામાં આવે, તો માત્ર First Class Judicial Magistrateના આદેશથી જ નોંધણી શક્ય બનશે.
- જ્યારે એક વર્ષથી વધુ પરંતુ બે વર્ષની અંદર વિલંબ થયેલો હોય, ત્યારે નિર્ધારિત વહીવટી સત્તાધિકારીની મંજૂરીથી નોંધણી કરાવી શકાશે.
- આ ફેરફારનો હેતુ વહીવટી વિવેકાધિકારને મર્યાદિત કરીને ન્યાયિક તપાસને પ્રાથમિકતા આપવાનો છે. તેના કારણે વિલંબિત નોંધણીના કેસોમાં દસ્તાવેજોની સત્યતા વધુ અસરકારક રીતે ચકાસી શકાશે તેવી અપેક્ષા છે.
નાગરિકો માટે સૌથી મહત્વની બાબત એ રહેશે કે જન્મ અથવા મૃત્યુની જાણ નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં જ નોંધાવવી. જો કોઈ કારણસર નોંધણીમાં એક વર્ષથી વધુ વિલંબ થાય, તો તેમને કાયદામાં નક્કી કરેલી નવી પ્રક્રિયાનું પાલન કરવું પડશે. બે વર્ષથી વધુ જૂના કેસોમાં સંબંધિત Judicial Magistrate સમક્ષ અરજી, જરૂરી દસ્તાવેજો, ઓળખ સંબંધિત રેકોર્ડ અને અન્ય પુરાવા રજૂ કરવા પડી શકે છે. – નાગરિકોએ કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું?
સરકારે સુધારાની જરૂરિયાત શા માટે જણાવી?
કેન્દ્ર સરકારે સંસદમાં વિધેયક રજૂ કરતી વખતે જણાવ્યું હતું કે જન્મ અને મૃત્યુ પ્રમાણપત્ર આજે નાગરિકોની કાનૂની ઓળખ, વારસાગત અધિકાર, શિક્ષણ, સામાજિક કલ્યાણ યોજનાઓ અને અન્ય સરકારી સેવાઓનો આધાર બની ચૂક્યા છે. એવા સંજોગોમાં વર્ષો બાદ થતી નોંધણીના કેસોમાં ખોટા દસ્તાવેજો અથવા ખોટા દાવાઓની શક્યતા નકારી શકાય નહીં.
સરકારનું કહેવું હતું કે બે વર્ષથી વધુ જૂના કેસોની તપાસ વહીવટી અધિકારીના બદલે ન્યાયિક અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવે તો પ્રક્રિયા વધુ નિષ્પક્ષ અને વિશ્વસનીય બનશે. Judicial Magistrate પુરાવા, દસ્તાવેજો અને સોગંદનામાની કાનૂની તપાસ કરીને યોગ્ય આદેશ આપી શકશે. તેના કારણે રેકોર્ડની પ્રમાણિકતા વધશે અને ભવિષ્યમાં ઊભા થનારા કાનૂની વિવાદોની શક્યતા ઘટશે. તેમજ આ પ્રક્રિયા જનહિતમાં વધુ સરળ બનશે.
કયા કેસો અને કયા લોકો માટે વધુ અસરકારક?
- આ સુધારો ખાસ કરીને એવા લોકો માટે મહત્વપૂર્ણ છે, જેમના જન્મ અથવા મૃત્યુની નોંધણી ઘણા વર્ષો સુધી કરવામાં આવી નથી. ગ્રામ્ય વિસ્તારો, દૂરદરાજના વિસ્તારો અને જૂના રેકોર્ડ ધરાવતા કેસોમાં ઘણીવાર લાંબા સમય બાદ નોંધણી કરવાની જરૂર પડે છે.
- હવે આવા કેસોમાં સીધા વહીવટી અધિકારી પાસે અરજી આપવાના બદલે Judicial Magistrate સમક્ષ નિર્ધારિત પ્રક્રિયાનું પાલન કરવું પડશે. અરજદારે પોતાના દાવાના સમર્થનમાં જરૂરી દસ્તાવેજો, પુરાવા અને અન્ય પ્રમાણ રજૂ કરવા પડી શકે છે.
- ન્યાયિક અધિકારી સંતોષ પામ્યા બાદ જ નોંધણીનો આદેશ આપશે. તેના કારણે પ્રક્રિયા અગાઉની સરખામણીએ વધુ કાનૂની અને પુરાવા આધારિત બનશે.
- જોકે, એક વર્ષથી બે વર્ષ વચ્ચેના વિલંબિત કેસોમાં અગાઉની જેમ વહીવટી પ્રક્રિયા જ અમલમાં રહેશે, જેથી સામાન્ય વિલંબવાળા કેસો પર વધારાનો ભાર નહીં પડે.
