છેલ્લા કેટલાક સમયથી વખતોવખત ADR કે જે એક NGO સ્વારૂપ્ની સંસ્થા છે તે જે તે રાજકીય પાર્ટીઓના ફંડીંગ, તેમાં કેટલા નાણાં કોને મળ્યા, કેટલા ક્રિમિનલ્સ કઈ ,કઈ પાર્ટીના ઉમેદવારોએ ક્યાં કામ કર્યા કે ન કર્યા જેવા સવાલોથી લઈને ઇવન વિવિપિત પણ સવાલો ઉઠાવ્યા હતા.જેને પગલે સુપ્રીમે હમણાં જયારે ચૂંટણીનો માહોલ ચરમસીમાએ છે. અને હમણાં 2024ની લોકસભા ચૂંટણીમાં બે તબક્કાનું મતદાન થયું છે.જેમાં ચૂંટણીના હજુ પાંચ તબક્કા બાકી છે. તેવામાં ચૂંટણીના આ ધમાસાણ વચ્ચે સુપ્રીમ કોર્ટમાં EVM અને VVPAT અંગેની અરજી પર સુનાવણી કરી હતી. જેમાં સુપ્રીમ કોર્ટે ઈલેક્ટ્રોનિક વોટિંગ મશીન (EVM) પર વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો હતો. કોર્ટે શુક્રવારના રોજ VVPAT દ્વારા દરેક મતની ચકાસણીની માંગ કરતી અરજીઓને ફગાવી દીધી હતી. આ સાથે કોર્ટે પિટિશનર એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ (ADR) પર ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. કોર્ટે કહ્યું કે ‘નિશ્ચિત હિત જૂથ’ એ EVM ને બદનામ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે અને ચૂંટણી પ્રક્રિયા પર નકારાત્મક અસર કરી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે ADR પર સવાલ ઉઠાવ્યા
જસ્ટિસ દીપાંકર દત્તાએ EVM-VVPAT પર ચુકાદો આપતાં કહ્યું હતું કે, તાજેતરનાં વર્ષોમાં, કેટલાક નિહિત હિત જૂથો દ્વારા એક વલણ ઝડપથી વિકસી રહ્યું છે, જે રાષ્ટ્રની સિદ્ધિઓને ઓછી કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યાં છે. દરેક સંભવ મોરચે આ મહાન રાષ્ટ્રની પ્રગતિને બદનામ કરવા, નીચું કરવા અને તેને નીચું પાડવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે. આવા કોઈપણ પ્રયાસને કળીમાં નાખવો જોઈએ. ચોક્કસપણે કોઈપણ બંધારણીય અદાલત આવા પ્રયાસને સફળ થવા દેશે નહીં જ્યાં સુધી તેનો દૃષ્ટિકોણ ધ્યાનમાં લેવામાં ન આવે. કોર્ટની આ ટિપ્પણી બાદ ADR ચર્ચામાં આવી ગયું. ચાલો જાણીએ કે એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ શું છે.
એડીઆરની સ્થાપના 1999માં થઈ હતી
એસોસિયેશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ (ADR) એ ભારતમાં એક બિન-લાભકારી સંસ્થા છે. આ એક જૂથ છે જે ચૂંટણી સુધારણા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તેની સ્થાપના 1999માં ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેનેજમેન્ટ (IIM) અમદાવાદના પ્રોફેસરોના જૂથ દ્વારા કરવામાં આવી હતી.ADR એ એક ભારતીય બિન-સરકારી સંસ્થા છે, જે ચૂંટણી લડતા ઉમેદવારોના એફિડેવિટ્સનું વિશ્લેષણ કરે છે અને તેમના પર રિપોર્ટ જારી કરે છે. તે 1999 માં ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેનેજમેન્ટ (IIM), અમદાવાદના કેટલાક પ્રોફેસરો દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. તેમાં ત્રિલોચન શાસ્ત્રી, જગદીપ એસ, સુનીલ હાંડા, અજીત રાનંદે, દેવનાથ તિરુપતિ, બ્રિજ કોઠારી, રાજેશ અગ્રવાલ, પંકજ ચંદ્રા, પીઆર શુક્લા, પ્રેમ પંગોત્રા અને સુદર્શન ખન્ના સામેલ હતા.એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ ભારતની રાજકીય અને ચૂંટણી પ્રક્રિયાઓમાં પારદર્શિતા અને જવાબદારીની હિમાયત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહી છે. છેલ્લા બે દાયકા દરમિયાન, કોર્ટમાં એડીઆરના હસ્તક્ષેપને કારણે ઘણા મહત્વપૂર્ણ ચૂંટણી સુધારાઓ થયા છે. ઘણીવાર અદાલતો અને અમુક પ્રસંગોએ ચૂંટણી પંચે આ સુધારાઓની હિમાયત કરી છે, ત્યારે પણ જ્યારે સરકારે ફેરફારોનો વિરોધ કર્યો હતો.
મતદાન મથક કેવી રીતે પસંદ કરવામાં આવે છે, કોણ નિર્ણય લે છે?
હકીકતમાં 1999માં આ પ્રોફેસરોના એક જૂથે દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં અરજી દાખલ કરી હતી. અરજીમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે ચૂંટણી લડી રહેલા ઉમેદવારોના ગુનાહિત રેકોર્ડ, શિક્ષણ અને સંપત્તિની માહિતી જાહેર કરવામાં આવે. કોર્ટે સુનાવણી કરી હતી.
અરજીના આધારે, સુપ્રીમ કોર્ટે 2003માં ફરજિયાત બનાવ્યું હતું કે ચૂંટણી લડતા તમામ ઉમેદવારોએ તેમના સોગંદનામામાં તેમના ગુનાહિત, નાણાં અને શિક્ષણના રેકોર્ડનો ઉલ્લેખ કરવો પડશે. આ પછી જ ADRએ ઉમેદવારોના રેકોર્ડ જાહેર કરવાનું શરૂ કર્યું. ADR એ પ્રથમ વખત ગુજરાત વિધાનસભા ચૂંટણી 2002 નું વિશ્લેષણ કર્યું.
આ જૂથનું ધ્યાન ચૂંટણી સુધારા પર રહે છે
વર્ષ 2000-2001માં, ADRએ દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં જાહેર હિતની અરજી (PIL) દાખલ કરી. તેમાં ચૂંટણી લડતા ઉમેદવારો દ્વારા ગુનાહિત, નાણાકીય અને શૈક્ષણિક પૃષ્ઠભૂમિની માહિતી જાહેર કરવાની માંગ કરવામાં આવી હતી. વર્ષ 2002માં સુપ્રીમ કોર્ટે ADRની PILના જવાબમાં ઐતિહાસિક નિર્ણય આપ્યો હતો. જેમાં કોર્ટે કહ્યું હતું કે ચૂંટણી લડી રહેલા તમામ ઉમેદવારોએ ચૂંટણી પંચમાં સોગંદનામું દાખલ કરીને તેમની ગુનાહિત, નાણાકીય અને શૈક્ષણિક પૃષ્ઠભૂમિનો ખુલાસો કરવો પડશે.ત્યારથી, એડીઆર દર વર્ષે વિધાનસભા અને લોકસભા ચૂંટણીનું વિશ્લેષણ કરે છે. નેશનલ ઇલેક્શન વોચ સાથે મળીને ઘણા પ્રોજેક્ટ ચલાવ્યા અને દેશમાં ચૂંટણીની પારદર્શિતા માટે કામ કર્યું.
ADR ચૂંટણીમાં ઉમેદવારો સંબંધિત વિગતો આપે છે
ADR ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં જાહેરાત અને પારદર્શિતાના અવકાશને વધારવા માટે વિવિધ કાનૂની લડાઈમાં જોડાવાનું ચાલુ રાખ્યું. તેમણે ઘણા ચૂંટણી સુધારામાં યોગદાન આપ્યું હતું. એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ વિવિધ ચૂંટણીઓમાં ઉમેદવારો દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલા સોગંદનામા પર વિગતવાર વિશ્લેષણ અહેવાલો પ્રકાશિત કરે છે. તેમાં ફોજદારી કેસ, મિલકત અને શૈક્ષણિક લાયકાત જેવા પાસાઓનો ઉલ્લેખ છે. ADRએ ચૂંટણી ઉમેદવારોની પૃષ્ઠભૂમિ મતદારોને સરળતાથી સુલભ બનાવવા માટે MyNeta એપ વિકસાવી છે.
આ રીતે આ જૂથને રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઓળખ મળી.
ADRએ ચૂંટણી બોન્ડમાં પારદર્શિતાની હિમાયત કરી હતી. એસોસિયેશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ રાજકીય ભંડોળ માટે ચૂંટણી બોન્ડ યોજનાની અવાજભરી ટીકાકાર રહી છે. તેઓ દાતાઓ અંગે વધુ પારદર્શિતાની હિમાયત કરી રહ્યા છે. એડીઆરને વિવિધ રાજકીય પક્ષો અને નેતાઓની ટીકા અને પ્રતિક્રિયાઓનો પણ સામનો કરવો પડ્યો છે. આ સિવાય એડીઆરને અનેક પ્રકારના પડકારોનો સામનો કરવો પડ્યો છે. જો કે, એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સના કામે ભારતમાં ચૂંટણીના લેન્ડસ્કેપને ઊંડી અસર કરી છે. જેના કારણે ચૂંટણી પ્રક્રિયા વધુ પારદર્શક બની છે. તેનાથી રાજકારણમાં પૈસા અને ગુનાનો પ્રભાવ ઓછો કરવામાં મદદ મળી છે. આ સંગઠનને રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચૂંટણી સુધારણાને પ્રોત્સાહન આપવાના તેના અગ્રણી કાર્ય માટે પણ ઓળખવામાં આવી છે.
રિપોર્ટ કેવી રીતે બનાવવો?
સંસ્થાની ટીમ ચૂંટણી લડતા તમામ ઉમેદવારોના સોગંદનામા વાંચે છે. તેને જુદા જુદા ભાગોમાં વહેંચે છે. રિપોર્ટમાં ગુના, મિલકત, શિક્ષણ જેવા વિવિધ ક્ષેત્રો સાથે સંબંધિત ડેટા અને માહિતી નોંધવામાં આવી છે. આટલું જ નહીં ચૂંટણી જીત્યા બાદ પણ સદન સુધી પહોંચેલા ઉમેદવારો વિશે એડીઆર રિપોર્ટમાં ઘણી ખાસ માહિતી બહાર પાડવામાં આવે છે.
સંગઠનનું કહેવું છે કે, દેશની રાજકીય વ્યવસ્થામાં પણ પારદર્શિતા જરૂરી છે. અમારો ધ્યેય ચૂંટણી અને રાજકીય સુધારાના ક્ષેત્રમાં કામ કરવાનું ચાલુ રાખીને શાસનમાં સુધારો અને લોકશાહીને મજબૂત કરવાનો છે. એડીઆર તેના અહેવાલો દ્વારા રાજકીય વ્યવસ્થામાં હાજર ગુનેગારોના રેકોર્ડ જાહેર કરે છે.
22 વર્ષમાં 870 થી વધુ અહેવાલો
ADR એ છેલ્લા 22 વર્ષમાં 870 થી વધુ અહેવાલો જારી કર્યા છે. સંસ્થાએ પોતાના રિપોર્ટમાં 1 લાખ 80 હજારથી વધુ ઉમેદવારોના ખાતા જાહેર કર્યા છે. ખાસ વાત એ છે કે ADR માત્ર ઉમેદવારોનું વિશ્લેષણ જ નથી કરતું પરંતુ તેના વતી વિવિધ સૂચનો પણ આપે છે.
એડીઆરએ કહ્યું હતું કે ભ્રષ્ટ ચૂંટણી પ્રથાઓ, મની પાવરનો દુરુપયોગ અને મની લોન્ડરિંગથી બચવા માટે રાજકીય પક્ષોની નોંધણીનું નિયમન જરૂરી છે. જે પક્ષો 5 વર્ષ કે તેથી વધુ સમયથી સક્રિય નથી અથવા કોઈ ચૂંટણીમાં ભાગ લીધો નથી તેના પર નિર્ણય લેવાની જરૂર છે. આવું એટલા માટે કહેવામાં આવ્યું કારણ કે વર્ષ 2016માં 255 પક્ષોને પણ રજિસ્ટર્ડ અપ્રમાણિત પક્ષોની યાદીમાંથી કાઢી નાખવામાં આવ્યા હતા. આ પક્ષો ન તો સક્રિય હતા અને ન તો અસ્તિત્વમાં હતા.
by : Reena brahmbhatt
