National Consumer Rights Day: કાલે એટલે કે ૨૪ ડિસેમ્બરે દેશભરમાં નેશનલ કન્ઝ્યુમર ડે (રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક દિવસ) મનાવવામાં આવશે. આ દિવસનો હેતુ લોકોને તેમના ગ્રાહક અધિકારો પ્રત્યે જાગૃત કરવાનો છે. અવારનવાર લોકો ખરીદી તો કરે છે, પરંતુ એ નથી જાણતા કે તેમની પાસે કાયદાકીય તાકાત પણ છે. આ ઉણપનો ફાયદો ઘણીવાર કંપનીઓ અને સેલર (વેચનાર) ઉઠાવતા હોય છે.
આને રોકવા માટે જ કેન્દ્ર સરકારે કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન એક્ટ ૨૦૧૯ (ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ ૨૦૧૯) લાગુ કર્યો, જેના હેઠળ દરેક ગ્રાહકને ૬ મજબૂત અધિકારો આપવામાં આવ્યા છે. નવાઈની વાત એ છે કે આજે પણ આશરે ૯૯ ટકા લોકોને આ અધિકારોની સાચી જાણકારી નથી. ચાલો તમને જણાવીએ તેના વિશે.
સુરક્ષાનો અધિકાર
સુરક્ષાનો અધિકાર ગ્રાહકને એવી વસ્તુઓ અને સેવાઓ (સર્વિસીસ) થી બચાવે છે જે તેના જીવન કે સંપત્તિ માટે જોખમ બની શકે છે. આનો અર્થ એ છે કે કોઈ પણ કંપની એવી વસ્તુ બજારમાં વેચી શકતી નથી જેનાથી ગ્રાહકને નુકસાન પહોંચે. જો કોઈ પ્રોડક્ટથી ઈજા, બીમારી કે જીવનું જોખમ થાય છે, તો ગ્રાહક વળતરની માંગ કરી શકે છે. આ અધિકાર ખાસ કરીને ઈલેક્ટ્રોનિક્સ, ખાદ્ય પદાર્થો અને દવાઓના કિસ્સામાં ખૂબ જ મહત્વનો છે.
માહિતી મેળવવાનો અધિકાર
માહિતીનો અધિકાર ગ્રાહકને કોઈ પણ વસ્તુ કે સેવાઓ સાથે જોડાયેલી પૂરી અને સાચી જાણકારી મેળવવાનો હક આપે છે. આમાં પ્રોડક્ટની ક્વોલિટી, ક્વોન્ટિટી (જથ્થો), શુદ્ધતા, કિંમત અને વપરાશની શરતો સામેલ છે. જો કોઈ કંપની ખોટી માહિતી આપીને પ્રોડક્ટ વેચે છે, તો તેને કાયદાનું ઉલ્લંઘન માનવામાં આવે છે. આ અધિકારનો હેતુ એ છે કે ગ્રાહક વિચારી-સમજીને નિર્ણય લઈ શકે અને કોઈ પણ પ્રકારની ઠગાઈનો શિકાર ન બને.
ફરજિયાત ખરીદી વિરુદ્ધ અધિકાર
આ અધિકાર હેઠળ કોઈ પણ દુકાનદાર કે કંપની ગ્રાહકને જબરદસ્તી કોઈ સામાન કે સેવા ખરીદવા માટે મજબૂર કરી શકતી નથી. ગ્રાહકને પૂરો હક છે કે તે વિકલ્પોની સરખામણી કરે અને પસંદ ન આવવા પર ખરીદી કરવાની ના પાડી દે. ઘણીવાર એક્સ્ટ્રા ચાર્જ, બંડલ ઓફર કે ન જોઈતી સેવાઓ થોપી દેવામાં આવે છે. આવા કિસ્સાઓમાં ગ્રાહક આ અધિકારનો ઉપયોગ કરી શકે છે.
સુનાવણીનો અધિકાર
સુનાવણીનો અધિકાર ગ્રાહકને પોતાની ફરિયાદ ખુલીને રજૂ કરવાની તક આપે છે. જો ખરીદી દરમિયાન શોષણ થાય છે અથવા સેવામાં ખામી રહે છે, તો ગ્રાહક પોતાનો અવાજ ઉઠાવી શકે છે. કન્ઝ્યુમર ફોરમમાં જઈને તે પોતાની વાત રાખી શકે છે અને કંપનીને જવાબદાર બનાવી શકે છે. આ અધિકાર એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે ગ્રાહકની ફરિયાદને નજરઅંદાજ કરવામાં ન આવે.
ફરિયાદ નિવારણનો અધિકાર
આ અધિકાર હેઠળ ગ્રાહકને એ ભરોસો મળે છે કે તેની ફરિયાદનો ઉકેલ ચોક્કસ આવશે. જો કોઈ પ્રોડક્ટ ખરાબ નીકળે છે કે સેવામાં છેતરપિંડી થાય છે, તો ગ્રાહક વળતર માંગી શકે છે. કન્ઝ્યુમર કોર્ટ દોષિત કંપની પર એક લાખ રૂપિયા સુધીનો દંડ અને છ મહિના સુધીની સજા પણ સંભળાવી શકે છે. આ જ કારણ છે કે આ અધિકાર ગ્રાહકો માટે અત્યંત શક્તિશાળી માનવામાં આવે છે.
ગ્રાહક શિક્ષણનો અધિકાર
ગ્રાહક શિક્ષણનો અધિકાર ગ્રાહકોને જાગૃત અને સમજદાર બનાવે છે. આનો ઉદ્દેશ્ય એ છે કે ગ્રાહક પોતાના અધિકારો, કાયદાઓ અને ફરિયાદ કરવાની પદ્ધતિઓને જાણી શકે. જ્યારે ગ્રાહક શિક્ષિત હશે, ત્યારે જ તે ભ્રામક જાહેરાતો (Misleading Ads) અને ખોટા દાવાઓથી બચી શકશે. આ અધિકાર લાંબા ગાળે બજારને વધુ પારદર્શક અને ઈમાનદાર બનાવે છે.
ભારતમાં પહેલો ગ્રાહક સુરક્ષા કાયદો ૨૪ ડિસેમ્બર ૧૯૮૬ ના રોજ બનાવવામાં આવ્યો હતો. સમય સાથે જરૂરિયાતો બદલાઈ એટલે કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન એક્ટ ૨૦૧૯ લાવવામાં આવ્યો. નેશનલ કન્ઝ્યુમર ડે પર આ અધિકારોને જાણવા અને અપનાવવા દરેક ગ્રાહક માટે જરૂરી છે.
