Purple Earth Hypothesis: જ્યારે ૧૯૯૦માં વોયેજર-૧ એ સૌરમંડળની બહાર જતી વખતે છેલ્લી વાર પૃથ્વીની તસ્વીર લીધી, તો તે એક નાનકડો ‘પેલ બ્લૂ ડોટ’ (ઝાંખું વાદળી ટપકું) નજરે પડી. પરંતુ વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે આજે જે ધરતી નીલી દેખાય છે, તે હંમેશા એવી નહોતી. આશરે ૨.૪ અબજ વર્ષ પહેલાં, પૃથ્વીનો રંગ નીલો નહીં પણ જાંબલી (પર્પલ) હોઈ શકતો હતો. આ દાવો ‘Purple Earth Hypothesis’ નામની વૈજ્ઞાનિક થિયરી પર આધારિત છે, જે ન માત્ર ધરતીના ભૂતકાળ પરંતુ ભવિષ્યમાં જીવનની શોધ માટે પણ મહત્વની માનવામાં આવી રહી છે.
શું છે Purple Earth Hypothesis?
Purple Earth Hypothesis મુજબ, પૃથ્વી પર શરૂઆતી જીવન લીલા છોડ પર આધારિત નહોતું. આજે મોટાભાગના જીવો ‘ક્લોરોફિલ’ નામના પિગમેન્ટથી પ્રકાશ સંશ્લેષણ કરે છે, જેના કારણે પૃથ્વી અંતરિક્ષમાંથી લીલી-નીલી દેખાય છે. પરંતુ વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે શરૂઆતી જીવનમાં ‘રેટિનલ’ (retinal) નામના અણુનો ઉપયોગ થયો હતો, જે ક્લોરોફિલથી પણ પહેલા વિકસિત થયો હોઈ શકે છે. રેટિનલ લીલા અને પીળા પ્રકાશનું શોષણ કરે છે, જ્યારે લાલ અને વાદળી પ્રકાશને પરાવર્તિત કરે છે, જેનાથી ધરતી જાંબલી રંગની દેખાતી. આ થિયરીને યુનિવર્સિટી ઓફ મેરીલેન્ડના પ્રોફેસર શિલાદિત્ય દાસ શર્મા અને યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા, રિવરસાઇડના ખગોળ-જૈવ વૈજ્ઞાનિક ડો. એડવર્ડ શ્વીટરમેને પ્રસ્તાવિત કરી હતી.
ધરતી પર કેવી રીતે આવ્યો ઓક્સિજનનો યુગ?
NASA ના એક અહેવાલ મુજબ, પૃથ્વીના શરૂઆતના બે અબજ વર્ષોમાં વાતાવરણમાં ઓક્સિજન લગભગ નહોતો. તે સમયે વાયુમંડળમાં મુખ્યત્વે કાર્બન ડાયોક્સાઈડ અને મિથેન હાજર હતા. આશરે ૨.૪ અબજ વર્ષ પહેલાં એક મોટો બદલાવ આવ્યો, જેને ‘Great Oxygenation Event’ કહેવામાં આવે છે. આ ઘટના પછી ઓક્સિજનનું સ્તર વધ્યું અને ધીરે ધીરે ક્લોરોફિલ આધારિત જીવન વિકસિત થયું, જેનાથી ધરતીનો રંગ બદલાઈને આજ જેવો નીલો-લીલો થઈ ગયો. પ્રાચીન અવસાદોમાં મળેલા આર્કિયલ મેમ્બ્રેનના અવશેષો આ વાતનું સમર્થન કરે છે કે શરૂઆતી જીવન રેટિનલ-આધારિત હતું.
ભવિષ્ય અને એલિયન જીવન માટે કેમ મહત્વની છે આ થિયરી?
Purple Earth Hypothesis માત્ર ભૂતકાળની વાર્તા નથી. તેનું સૌથી મોટું મહત્વ બ્રહ્માંડમાં જીવનની શોધ સાથે જોડાયેલું છે. વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે જો જીવન હંમેશા ક્લોરોફિલ પર આધારિત હોતું નથી, તો બીજા ગ્રહો પર પણ જીવન લીલા રંગનું જ હોય – તે જરૂરી નથી. શક્ય છે કે અન્ય ગ્રહો પર જાંબલી કે અલગ રંગના જીવન સ્વરૂપો હાજર હોય. પ્રોફેસર દાસ શર્માના જણાવ્યા અનુસાર, ‘રેટિનલ-આધારિત ફોટોથ્રોફિક મેટાબોલિઝમ આજે પણ સમુદ્રોમાં હાજર છે અને પૃથ્વીની સૌથી મહત્વની જૈવ-ઊર્જા પ્રક્રિયાઓમાંથી એક છે.’
Purple Earth Hypothesis આપણને એ વિચારવા પર મજબૂર કરે છે કે જે આપણે આજે જોઈએ છીએ, તે જ હંમેશા સત્ય રહ્યું નથી. ધરતીનો રંગ, જીવનની વ્યાખ્યા અને એલિયનની કલ્પના, બધું જ આપણી વિચારસરણી કરતા ક્યાંય વધુ અલગ હોઈ શકે છે. કદાચ ભવિષ્યમાં જ્યારે આપણે કોઈ બીજા ગ્રહને જોઈએ, તો ત્યાંની જાંબલી ઝલક આપણને જીવનનો નવો સંકેત આપે.
