5 Countries Control Critical Resources: હાથમાં ચમચમતો સ્માર્ટફોન, સોલર લાઇટથી ઝગમગતા શહેરો અને રસ્તાઓ પર દોડતી ઇલેક્ટ્રિક કારો… આ આધુનિક દુનિયાની ચાવી માત્ર મોટી-મોટી ટેક કંપનીઓ પાસે નથી, પરંતુ કેટલાક પસંદગીના દેશોના ખજાનામાં બંધ છે. આપણે ગૂગલ, એપલ અથવા ટેસ્લા જેવી દિગ્ગજ કંપનીઓની ચર્ચા તો રોજ સાંભળીએ છીએ, પરંતુ પડદા પાછળનો અસલી ખેલ તે દેશોનો છે, જે આ સમગ્ર ટેક્નોલોજી માટેનો કાચો માલ એટલે કે નેચરલ રિસોર્સિસ સપ્લાય કરે છે. જો આ 5 દેશો આજે સપ્લાય બંધ કરી દે, તો દુનિયાભરની ફેક્ટરીઓ રાતોરાત બંધ પડી જશે. હોસ્પિટલોની મેડિકલ મશીનોથી લઈને સરહદ પર તૈનાત મિસાઇલો સુધી, બધું જ ત્યાંનું ત્યાં અટકી જશે.
દુનિયાની અર્થવ્યવસ્થા અને સપ્લાય ચેઇનનો કંટ્રોલ કયા દેશો પાસે છે?
દુનિયાની અર્થવ્યવસ્થા અને ગ્લોબલ સપ્લાય ચેઇનનો આખો રિમોટ કંટ્રોલ ચીન, ડેમોક્રેટિક રિપબ્લિક ઓફ કોંગો, ચિલી, સાઉદી અરેબિયા અને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા 5 મુખ્ય દેશો પાસે છે.
આ 5 દેશોના નિર્ણયોની સમગ્ર દુનિયા પર શું અસર પડે છે?
જ્યારે આ દેશો પોતાના નેચરલ રિસોર્સિસના એક્સપોર્ટ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે અથવા ત્યાં કોઈ રાજકીય હલચલ થાય છે, ત્યારે સમગ્ર દુનિયામાં હાહાકાર મચી જાય છે. તેના કારણે વસ્તુઓના ભાવ આસમાને પહોંચી જાય છે અને જરૂરી સામાનની ભારે અછત સર્જાય છે.
1- ચીન: રેર અર્થ એલિમેન્ટ્સનો બાદશાહ
ટેક્નોલોજીનો જીવ છે આ 17 ખનિજો: ‘રેર અર્થ એલિમેન્ટ્સ’ એવા 17 દુર્લભ ખનિજો છે, જેના વગર સ્માર્ટફોન, લેપટોપ, વિન્ડ ટર્બાઇન અને ઇલેક્ટ્રિક વાહનોનું ઉત્પાદન અશક્ય છે.
ગ્લોબલ સપ્લાય પર ચીનનું પ્રભુત્વ: દુનિયાભરમાં સપ્લાય થતા કુલ રેર અર્થનો અંદાજે 70% હિસ્સો એકલા ચીનમાંથી આવે છે.
પ્રોસેસિંગમાં 90% દબદબો: માત્ર માઇનિંગ જ નહીં, પરંતુ આ ખનિજોને રિફાઇન અને પ્રોસેસ કરવાનું અંદાજે 90% કામ પણ ચીનમાં જ થાય છે.
માઇનિંગ અને રિફાઇનિંગમાં શરૂઆતનું રોકાણ: નામમાં ‘રેર’ હોવા છતાં આ ખનિજો ધરતીમાં ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ ચીને વર્ષો પહેલાં જ તેમની માઇનિંગ અને રિફાઇનિંગ ટેક્નોલોજીમાં ભારે રોકાણ કરીને આ વધારાની શક્તિ મેળવી છે.
અન્ય દેશો પાસે કુશળતાનો અભાવ: અન્ય દેશો પાસે પણ તેના ભંડાર છે, પરંતુ ચીન જેવી અદ્યતન પ્રોસેસિંગ યુનિટ્સ અને કુશળતા હાલમાં કોઈ પાસે નથી.
માર્કેટ અને ભાવો પર સીધો કંટ્રોલ: આ દબદબાના કારણે ચીન જ્યારે ઇચ્છે ત્યારે ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ગ્રીન એનર્જીના ઉત્પાદનોના ભાવ અને સપ્લાય નિયંત્રિત કરી શકે છે.
2010ની ઐતિહાસિક ઘટના: જ્યારે 2010માં ચીને જાપાનને તેનો એક્સપોર્ટ રોક્યો હતો, ત્યારે સમગ્ર દુનિયાને સમજાયું હતું કે ટેક ઇન્ડસ્ટ્રીની અસલી કમાન ચીનના હાથમાં છે.
2- ડેમોક્રેટિક રિપબ્લિક ઓફ કોંગો: કોબાલ્ટનું સૌથી મોટું કેન્દ્ર
ટેક્નોલોજી અને EVsનો જીવ: સ્માર્ટફોન, લેપટોપ અને ઇલેક્ટ્રિક વાહનો (EVs)માં ઉપયોગ થતી લિથિયમ-આયન બેટરી માટે કોબાલ્ટ સૌથી જરૂરી વસ્તુ છે.
કોંગોનું એકહથ્થું પ્રભુત્વ: દુનિયાના કુલ કોબાલ્ટ ભંડારનો અંદાજે 50%થી 70% હિસ્સો આફ્રિકાના દેશ ‘ડેમોક્રેટિક રિપબ્લિક ઓફ કોંગો’ (DRC) પાસે છે.
બીજો કોઈ વિકલ્પ નથી: હાલમાં કોબાલ્ટનો એવો કોઈ સસ્તો અને ટકાઉ વિકલ્પ ઉપલબ્ધ નથી, જે તેની જગ્યા લઈ શકે.
દુનિયાની નજર કોંગો પર: કોબાલ્ટની ભારે માંગને કારણે દુનિયાના મોટા દેશોની નજર કોંગોના દક્ષિણ કટાંગા વિસ્તારની ખાણો પર ટકેલી છે.
ખાણોની ભયાનક સ્થિતિ: અપાર ખનિજ સંપત્તિ હોવા છતાં અહીં કામ કરવાની સ્થિતિ અત્યંત અસુરક્ષિત છે, બાળકો પાસેથી બાળમજૂરી કરાવવામાં આવે છે અને ખાણો પર કબજો મેળવવા માટે હિંસક સંઘર્ષ થાય છે.
સામાન્ય લોકોને લાભ નથી: દુનિયાની મોટી-મોટી કંપનીઓમાં કોબાલ્ટ મેળવવાની હરીફાઈ છે, પરંતુ તેનો આર્થિક લાભ કોંગોના સામાન્ય નાગરિકો સુધી પહોંચી શકતો નથી.
ગ્લોબલ સપ્લાય ચેઇન પર ખતરો: દેશમાં ચાલુ રાજકીય અસ્થિરતા અને ભ્રષ્ટાચારને કારણે સમગ્ર દુનિયા માટે કોબાલ્ટની સપ્લાય ચેઇન હંમેશા જોખમમાં રહે છે.
3- ચિલી: તાંબું અને લિથિયમની બેવડી તાકાત
તાંબાનો સૌથી મોટો સ્ત્રોત: દક્ષિણ અમેરિકાનો દેશ ચિલી સમગ્ર દુનિયાના કુલ તાંબા ઉત્પાદનનો અંદાજે એક-તૃતીયાંશ હિસ્સો એકલો સપ્લાય કરે છે.
ગ્લોબલ ડિમાન્ડ અને સૌથી મોટી ખાણ: વીજળીના તાર, પ્લમ્બિંગ અને રિન્યૂએબલ એનર્જી પ્રોજેક્ટ્સમાં તાંબાની સૌથી વધુ માંગ છે. ચિલીના અટાકામા રણમાં આવેલી ‘એસ્કોન્ડિડા’ દુનિયાની સૌથી મોટી કોપર માઇન છે.
લિથિયમનો વિશાળ ખજાનો: ચિલી પાસે દુનિયાના જાણીતા લિથિયમ ભંડારનો અંદાજે અડધો હિસ્સો છે, જે અટાકામાના મીઠાના મેદાનમાંથી કાઢવામાં આવે છે.
EV અને બેટરી ઇન્ડસ્ટ્રીનું પાવરહાઉસ: લિથિયમના વિશાળ ભંડારને કારણે ચિલી ઇલેક્ટ્રિક વ્હીકલ (EV) અને બેટરી ઇન્ડસ્ટ્રી માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની ગયું છે.
સરકારી નિયંત્રણ અને રાષ્ટ્રીયકરણ: ચિલી સરકારે આ વ્યૂહાત્મક ખજાના પર પોતાની પકડ મજબૂત કરવા માટે લિથિયમનું રાષ્ટ્રીયકરણ શરૂ કર્યું છે.
ગ્લોબલ ઇકોનોમી પર મજબૂત પકડ: તાંબું અને લિથિયમ બંને પર મોટું પ્રભુત્વ હોવાના કારણે ચિલી પાસે આધુનિક વિશ્વ અર્થવ્યવસ્થા અને ટેક્નોલોજીની બે સૌથી મહત્વપૂર્ણ કડીઓની કમાન છે.
4- સાઉદી અરેબિયા: કાચા તેલની તાકાત
ગ્રીન એનર્જીના યુગમાં પણ કાચા તેલની માંગ: ભલે દુનિયા ઇલેક્ટ્રિક વાહનો અને ગ્રીન એનર્જીની વાતો કરી રહી હોય, પરંતુ આજે પણ કાચા તેલ વગર આપણી જરૂરિયાતો પૂર્ણ થવી અશક્ય છે.
દુનિયાનું બીજું સૌથી મોટું તેલ ભંડાર: સાઉદી અરેબિયા પાસે દુનિયાનું બીજું સૌથી મોટું તેલ ભંડાર છે.
સૌથી ઓછી કિંમતમાં તેલનું ઉત્પાદન: સાઉદી અરેબિયાની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે આ દેશ બાકીની દુનિયાની તુલનામાં સૌથી ઓછી કિંમતમાં કાચું તેલ કાઢે છે.
માર્કેટ અને ભાવો પર સીધો કંટ્રોલ: સાઉદી અરેબિયા જ્યારે ઇચ્છે ત્યારે તેલનું ઉત્પાદન વધારી અથવા ઘટાડી શકે છે અને તેના માત્ર એક નિર્ણયથી સમગ્ર દુનિયામાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ ઉપર-નીચે થવા લાગે છે.
OPECનો સૌથી શક્તિશાળી ખેલાડી: OPEC ગ્રુપનો સૌથી મોટો અને અસરકારક સભ્ય હોવાના કારણે સાઉદી અરેબિયા અન્ય તેલ ઉત્પાદક દેશો સાથે મળીને સમગ્ર ગ્લોબલ માર્કેટ પર પોતાની મજબૂત પકડ જાળવી રાખે છે.
ઇંધણ ઉપરાંત અન્ય ઉપયોગ: પેટ્રોલિયમનો ઉપયોગ માત્ર વાહનોના ઇંધણ માટે જ નહીં, પરંતુ પ્લાસ્ટિક, દવાઓ અને વિવિધ પ્રકારના કેમિકલ્સ બનાવવા માટે પણ થાય છે.
સાઉદી અરામકોનો દબદબો: સાઉદી અરેબિયાની સરકારી તેલ કંપની ‘સાઉદી અરામકો’ દુનિયાની સૌથી વધુ નફો કમાવતી કંપનીઓની યાદીમાં સામેલ છે.
ભવિષ્યમાં પણ દબદબો યથાવત રહેશે: ભલે દુનિયા ધીમે-ધીમે ફોસિલ ફ્યુઅલનો ઉપયોગ ઓછો કરી રહી હોય, પરંતુ આગામી અનેક દાયકાઓ સુધી વૈશ્વિક બજારમાં સાઉદી તેલનો દબદબો યથાવત રહેવાનો છે.
5- ઓસ્ટ્રેલિયા: લોખંડ અને યુરેનિયમની તાકાત
ઓસ્ટ્રેલિયા પાસે એવી બે વસ્તુઓ છે જે દુનિયાના માળખા અને ઊર્જાને સંભાળે છે- લોખંડ અને યુરેનિયમ. ઇમારતો, પુલો અને વાહનો બનાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા સ્ટીલનો અસલી આધાર લોખંડનો અયસ્ક (Iron Ore) છે અને દુનિયાનું અંદાજે 55% કાચું લોખંડ એકલો ઓસ્ટ્રેલિયા સપ્લાય કરે છે. પશ્ચિમ ઓસ્ટ્રેલિયાના પિલબારા વિસ્તારની વિશાળ ખાણોમાંથી દર વર્ષે કરોડો ટન લોખંડ ચીન, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશોમાં મોકલવામાં આવે છે. જો ઓસ્ટ્રેલિયાથી આ સપ્લાય બંધ થઈ જાય, તો સમગ્ર દુનિયામાં બાંધકામનું કામ ઠપ પડી જશે.
તેની સાથે જ ઓસ્ટ્રેલિયા પાસે દુનિયાનું સૌથી મોટું યુરેનિયમ ભંડાર છે. આ જ યુરેનિયમ સમગ્ર દુનિયાના ન્યુક્લિયર પાવર પ્લાન્ટ્સને વીજળી બનાવવા માટે ઇંધણ પૂરું પાડે છે. ઓસ્ટ્રેલિયામાં સ્થિર સરકાર અને કડક માઇનિંગ નિયમો છે, જેના કારણે સમગ્ર દુનિયા તેને અત્યંત વિશ્વસનીય સપ્લાયર માને છે. જેમ-જેમ દુનિયા કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવા માટે પરમાણુ ઊર્જા તરફ આગળ વધી રહી છે, તેમ-તેમ ઓસ્ટ્રેલિયાના યુરેનિયમની કિંમત અને માંગ દિવસેને દિવસે વધી રહી છે.
