BRICS Payment System: ભારતમાં આ વર્ષના અંતમાં બ્રિક્સ (BRICS) શિખર સંમેલનનું આયોજન થવાનું છે. આ દરમિયાન નેશનલ ડિજિટલ કરન્સીને જોડતી પેમેન્ટ સિસ્ટમ પર સૌની નજર છે. ભારતમાં યોજાનારા બ્રિક્સ શિખર સંમેલન દરમિયાન બ્રિક્સ ગ્લોબલ ફાઇનાન્સ સિસ્ટમ બનાવવાનો પાયો નાખવામાં આવી શકે છે, જેમાં બ્રિક્સ દેશોની ડિજિટલ કરન્સી વચ્ચે સીધા ટ્રેડ સેટલમેન્ટનો રસ્તો ખુલી શકે. આનાથી બ્રિક્સ દેશોની ડોલર-આધારિત SWIFT સિસ્ટમ પર નિર્ભરતા ઘણી ઓછી થઈ જશે. ભારતના નેતૃત્વમાં બ્રિક્સના ૧૧ સભ્ય દેશો અમેરિકી આધિપત્યને પડકારવાની શરૂઆત કરી શકે છે.
બ્રિક્સ શિખર સંમેલન દરમિયાન ભારત ઇન્ટરઓપરેબલ સેન્ટ્રલ બેંક ડિજિટલ કરન્સી (CBDCs) પેમેન્ટ મોડલ રજૂ કરવાનું છે. જેનો હેતુ BRICS પેમેન્ટ સિસ્ટમ ડેવલપ કરવાનો હશે. આની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે આમાં ડી-ડોલરાઇઝેશન જેવું ડ્રામા નથી, પરંતુ પ્રેક્ટિકલ બાબતો પર ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે. એટલે કે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ, જે દુનિયાને પોતાના ઇશારે નચાવવા માંગે છે, તેમને જોરદાર ઝટકો લાગશે. ટ્રમ્પે વારંવાર બ્રિક્સ દેશો પર ૧૦૦ ટકા ટેરિફ લાદવાની ધમકી આપી છે, પરંતુ ભારતે કૂટનીતિનો અલગ જ રસ્તો પસંદ કર્યો છે, જેમાં ‘સાપ પણ મરે અને લાઠી પણ ના તૂટે’ ની નીતિ છે.
BRICS કરન્સીની રાજનીતિ કેવી રીતે ખતમ?
BRICS ફાઇનાન્શિયલ સહયોગને લઈને એક ગેરસમજ એવી ઉભી થઈ છે કે તેનો હેતુ BRICS કરન્સી બનાવવાનો છે, જે બિલકુલ સાચું નથી. આ ભારતની એક શાનદાર ડિપ્લોમેસીનું ઉદાહરણ છે, જેના દ્વારા ભારતે પશ્ચિમી દેશોને સંદેશ આપ્યો છે કે બ્રિક્સ દેશોનો હેતુ કોઈ BRICS કરન્સી બનાવવાનો નથી, અને ના તો પોતાની સંપ્રભુતા કોઈ ‘તાકાતવર દેશ’ ના હાથમાં સોંપવાની છે, પરંતુ ભારતનો રસ્તો એક પેમેન્ટ સિસ્ટમ બનાવવાનો છે.
બ્રિક્સ પેમેન્ટ સિસ્ટમથી ભારતના ડિજિટલ રૂપિયા, ચીનના ડિજિટલ યુઆન અને રશિયાના ડિજિટલ રૂબલ જેવી હાલની નેશનલ CBDC ને ઇન્ટરઓપરેબલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના આધારે એક નેટવર્કમાં જોડી દેવામાં આવશે. આવું કરવાથી દરેક કરન્સી સંપૂર્ણપણે આઝાદ રહેશે અને કોઈ પણ બીજા દેશની કરન્સી પર નિર્ભર નહીં હોય. અને આ પહેલ માટે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર બનાવવાની શરૂઆત ભારતથી થશે. એટલે કે ના ડોલર પર નિર્ભરતા રહેશે અને ના તો ચીની યુઆન પર. અમેરિકા અવારનવાર ડોલરને ડિપ્લોમેટિક હથિયારની જેમ વાપરે છે અને બ્રિક્સ ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમ તે જ હથિયાર પર કરારો પ્રહાર છે.
ભારત દ્વારા છૂપી રીતે ડોલરને કેવી રીતે પડકારાશે?
બ્રિક્સ ફાઇનાન્શિયલ સિસ્ટમ બનવાથી બ્રિક્સ દેશો વચ્ચે પેમેન્ટ આપોઆપ તે દેશોની નેશનલ કરન્સી સાથે સેટલ થઈ જશે. આવું કરીને તેમને અમેરિકાના વર્ચસ્વવાળી SWIFT પેમેન્ટ સિસ્ટમથી સંપૂર્ણ છુટકારો મળી જશે. આના કેટલાક મોટા ફાયદા છે, જેમ કે ઝડપી સેટલમેન્ટ, ટ્રાન્ઝેક્શન ખર્ચમાં મોટો ઘટાડો અને પશ્ચિમી દેશો દ્વારા વારંવાર લાદવામાં આવતા પ્રતિબંધોની માથાકૂટ ખતમ. આ સિસ્ટમ દ્વારા ભારતનું લક્ષ્ય એ છે કે આ સિસ્ટમ ચીન કેન્દ્રિત ન બનીને ‘ન્યુટ્રલ અને મલ્ટી પોલર’ રહે.
બ્રિક્સ પેમેન્ટ સિસ્ટમને બનાવવામાં ભારત કેન્દ્રીય ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. ભારતમાં આ વર્ષે બ્રિક્સ શિખર સંમેલન થશે અને દિલ્હીના ડિપ્લોમેટ્સ CBDC ઇન્ટરઓપરેબિલિટીને નક્કર પોલિસી કોર્ડિનેશન સુધી લઈ ગયા છે. આ ભારતની મજબૂત ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમને દર્શાવે છે. ભારતે સફળતાપૂર્વક યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) પેમેન્ટ સિસ્ટમને પોતાના ઘરેલું બજારમાં લાગુ કરી છે. આનાથી ખબર પડે છે કે ભારતે BRICS કરન્સીના પ્રસ્તાવનો વિરોધ કેમ કર્યો હતો અને ભારતે એવા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું સમર્થન કર્યું જે ક્રોસ-બોર્ડર ટ્રેડમાં નેશનલ કરન્સીને વધારે ઉપયોગી બનાવે છે.
ડોલર અને અમેરિકી પ્રતિબંધોનો ડર કેમ ખતમ થઈ જશે?
અમેરિકા અને પશ્ચિમી દેશો પ્રતિબંધોને હથિયારની જેમ વાપરે છે, જેમ કે રશિયાને SWIFT પેમેન્ટ સિસ્ટમમાંથી રાતોરાત બહાર કરી દેવામાં આવ્યું હતું. આ ઉપરાંત પશ્ચિમી દેશોએ રશિયાના ૩૦૦ અબજ ડોલર ફ્રીઝ કરી દીધા છે. ભારત પર પણ પરમાણુ પરીક્ષણ પછી અમેરિકાએ પ્રતિબંધો લાદ્યા હતા. રશિયા પર લાગેલા પ્રતિબંધોએ સાબિત કરી દીધું કે મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓને પણ નુકસાન પહોંચાડવા માટે અમેરિકા અને પશ્ચિમી દેશો પ્રતિબંધો અને ડોલરને હથિયાર બનાવી શકે છે. એટલા માટે બ્રિક્સ પેમેન્ટ સિસ્ટમ અમેરિકા અને પશ્ચિમી દેશો માટે ભૂકંપ સમાન હશે. આ એક પેરેલલ સિસ્ટમ હશે, જે મુખ્ય સિસ્ટમ ખરાબ થાય તો પણ વેપાર ચાલુ રાખે છે. એટલે કે SWIFT પેમેન્ટ સિસ્ટમમાંથી કાઢી મુકવાનો ડર ખતમ થઈ જશે.
BRICS પેમેન્ટ સિસ્ટમ ક્યારે લોન્ચ થશે?
BRICS પેમેન્ટ સિસ્ટમ લાગુ થવામાં હજી થોડો સમય લાગી શકે છે. હાલમાં મોટાભાગની CBDC હજી પણ પાયલોટ સ્ટેજમાં છે. BRICS દેશો વચ્ચે કાયદાકીય માળખું અને ટેકનિકલ સ્ટાન્ડર્ડ પણ ખૂબ જ અલગ-અલગ છે. એટલા માટે આ રસ્તા પર પરસ્પર વિશ્વાસ બનાવતા ધીરે ધીરે આગળ વધવામાં આવશે. પહેલા દ્વિપક્ષીય લિંક્સ બનાવવામાં આવશે અને પછી તેમને એક નેટવર્કમાં જોડવામાં આવશે. ભારત પાસે પહેલાથી જ UPI જેવું શાનદાર મોડલ છે અને UAE સાથે કારોબાર આ જ સિસ્ટમથી થઈ રહ્યો છે. ભારતે UPI દ્વારા બે દેશો વચ્ચે રિયલ ટાઈમ પેમેન્ટ ટ્રાન્સફરને શક્ય કરી બતાવ્યું છે. તે જ રીતે બ્રાઝિલનું PIX અને ચીનનું ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પણ આવું કરી શકે છે. સમય જતાં, આ એક કોમન BRICS પેમેન્ટ લેયર તરીકે વિકસી શકે છે.
