Indus Waters Treaty: સિંધુ જળ સંધિ પર પાકિસ્તાનની કાગળ પર જીત, ભારતે કોર્ટના અધિકારક્ષેત્રને નકાર્યું

Indus Waters Treaty: હેગમાં આવેલી ‘પરમેનન્ટ કોર્ટ ઓફ આર્બિટ્રેશન’એ નિર્ણય સંભળાવતા કહ્યું છે કે ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે ‘સિંધુ જળ સંધિ’ (IWT) સંપૂર્ણપણે અમલમાં છે. કોર્ટે ભારતને કહ્યું છે કે તે ‘સંધિ હેઠળ પોતાની જવાબદારીઓનું પાલન’ ચાલુ રાખે. આ ઉપરાંત હેગ કોર્ટે સંધિને ‘સ્થગિત’ (એબેયન્સ) રાખવાના ભારતના નિર્ણયને સંધિને ‘રોકવા અથવા સમાપ્ત’ કરવાનો પ્રયાસ ગણાવ્યો છે. કોર્ટે કહ્યું કે સંધિમાં કોઈપણ એક પક્ષને સંધિની કામગીરીને ‘રોકવા અથવા સમાપ્ત’ કરવાની અથવા તેને ‘સ્થગિત’ રાખવાની કોઈ જોગવાઈ નથી.

કોર્ટે ભારતને જમ્મુ-કાશ્મીરમાં રતલે હાઇડ્રો-ઇલેક્ટ્રિક પ્લાન્ટ પર કેટલાક બાંધકામ કાર્યોને અસ્થાયી રીતે રોકવાનો પણ નિર્દેશ આપ્યો છે. જોકે ભારત આ ‘કોર્ટ ઓફ આર્બિટ્રેશન’ને માન્યતા આપતું નથી, જેને 2023માં પાકિસ્તાનના અનુરોધ પર ઔપચારિક રીતે રચવામાં આવી હતી. ભારતે ક્યારેય તેની કાર્યવાહીનો ભાગ લીધો નથી અને વારંવાર તેના નિર્ણયો અમાન્ય અને નિરર્થક ગણાવીને ફગાવ્યા છે.

હેગ કોર્ટના નિર્ણય અને ભારત તરફથી ભવિષ્યમાં ઉઠાવવામાં આવનારા પગલાં અંગે પૂર્વ રાજદૂત બાલા ભાસ્કર, પાકિસ્તાનમાં તૈનાત ભારતની પ્રથમ મહિલા ડિપ્લોમેટ રૂચિ ઘનશ્યામ, જેઓ UK અને દક્ષિણ આફ્રિકામાં ભારતના હાઇ કમિશનર પણ રહી ચૂક્યા છે અને વિદેશ મંત્રાલયમાં સેક્રેટરી (વેસ્ટ) હતા, તેમની સાથે વાત કરી છે. આ ઉપરાંત ઇન્ટરનેશનલ કન્ઝર્વેટિવ પૉલિટિકલ ફોરેન પૉલિસી એક્સપર્ટ શૂવ્રોકમલ દત્તા પાસેથી પણ જાણવાનો પ્રયાસ કર્યો કે ભારતની આગળની યોજના શું હોઈ શકે છે.

હેગ કોર્ટનો નિર્ણય અને ભારતનો સાર્વભૌમ જવાબ, શું છે તેનું મહત્વ?

હેગ કોર્ટનો નિર્ણય પાકિસ્તાન માટે કાગળ પર અને પ્રતીકાત્મક જીત જરૂર હોઈ શકે છે, પરંતુ વ્યૂહાત્મક અને વ્યવહારિક સ્તરે તેની કોઈ અસર થવાની નથી. ડિપ્લોમેટ રૂચિ ઘનશ્યામે કહ્યું કે પાકિસ્તાન વારંવાર ભારતના પ્રોજેક્ટ્સને લઈને અડચણ ઊભી કરતું હતું, તેથી ભારત પાસે આ સંધિને થોડા સમય માટે સ્થગિત કરવા સિવાય કોઈ ખાસ વિકલ્પ પણ નહોતો. તેમણે કહ્યું કે ભારત વારંવાર સિંધુ જળ સંધિ પર પાકિસ્તાન સાથે વાતચીત કરવાની વિનંતી કરતું હતું, પરંતુ ઇસ્લામાબાદ તેને અવગણતું હતું.

અદાલતના અધિકારક્ષેત્ર પર ભારતની આપત્તિ

એંબેસેડર બાલા ભાસ્કરે કહ્યું કે ભારતે શરૂઆતથી જ હેગ સ્થિત આ મધ્યસ્થી અદાલતની વૈધતાને સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો છે. ભારતનો તર્ક છે કે 1960ની સંધિ હેઠળ વિવાદ ઉકેલવા માટે ત્રણ-સ્તરીય તંત્ર અસ્તિત્વમાં છે. જ્યારે ભારતે તટસ્થ નિષ્ણાતની પ્રક્રિયાનો માર્ગ અપનાવ્યો હતો ત્યારે પાકિસ્તાને સમાંતર રીતે હેગ કોર્ટનો દરવાજો ખટખટાવ્યો, જે સંધિના નિયમોનું સ્પષ્ટ ઉલ્લંઘન હતું.

આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો અને સાર્વભૌમત્વ

આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનો સ્થાપિત સિદ્ધાંત છે કે કોઈપણ વૈશ્વિક સંસ્થા કોઈ સાર્વભૌમ રાષ્ટ્રને એવા નિર્ણયો સ્વીકારવા માટે મજબૂર કરી શકતી નથી, જેના અધિકારક્ષેત્ર પર જ વિવાદ હોય. જ્યારે ભારતે કોર્ટની કાર્યવાહીમાં ભાગ બનવાનો જ ઇનકાર કર્યો હતો, ત્યારે આ નિર્ણય એકતરફી છે.

બીજી તરફ શૂવ્રોકમલ દત્તાએ કહ્યું કે પાકિસ્તાને હંમેશાં દ્વિપક્ષીય કરારોનું ઉલ્લંઘન કર્યું છે, તો ભારત ફરી સિંધુ જળ સંધિને લઈને ઉદારતા શા માટે બતાવે? આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો કહે છે કે રેટ્રોસ્પેક્ટિવ અસરને ધ્યાનમાં રાખીને આ કરારને ફગાવી શકાય છે. આ ઉપરાંત પણ ભારતને સિંધુ જળ સંધિ હેઠળ પાણીનો જે હિસ્સો મળ્યો હતો તેનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો ન હતો.

તેમણે કહ્યું, ‘ભારતે વેસ્ટર્ન નદીઓનું સો ટકા પાણી પાકિસ્તાનને આપ્યું છે. જ્યારે ઈસ્ટર્ન નદીઓનું પણ મોટા ભાગનું પાણી ભારતે પાકિસ્તાનને આપ્યું છે. તેનાથી ભારતના અધિકારોનું પણ હનન થતું આવ્યું છે. તેથી હવે સરકાર પોતાના હિસ્સાનું પાણી રોકવા માટે પગલાં લઈ રહી છે. ભારત આ જ કારણે બંધોનું નિર્માણ કરી રહ્યું છે. ભારત હજુ પણ પોતાના હિસ્સામાં આવેલા 20 ટકા પાણી રોકવા માટે બંધોનું નિર્માણ કરી રહ્યું છે, તો ભારત કોઈ કરારનું પણ ઉલ્લંઘન કરી રહ્યું નથી.’

ભારતે હવે કઈ વ્યૂહરચના અપનાવવી જોઈએ?

એંબેસેડર બાલા ભાસ્કરે કહ્યું કે ભારતે પાકિસ્તાનને સ્પષ્ટ સંદેશ આપી દીધો છે કે તે આવા કોઈ કોર્ટના નિર્ણયને સ્વીકારશે નહીં અને ‘લોહી અને પાણી સાથે નહીં વહી શકે.’ તેમણે કહ્યું કે પાકિસ્તાન સતત ભારત વિરુદ્ધ પ્રાયોજિત આતંકવાદને પોતાની રાજ્યનીતિની જેમ ઉપયોગ કરી રહ્યું છે અને બીજી તરફ ભારત પાસેથી 1960ની સંધિ હેઠળ ‘સદ્ભાવના અને અવિરત જળપ્રવાહ’ની અપેક્ષા રાખે છે. આ બેવડું ધોરણ હવે સહનશક્તિની બહાર છે. તેમણે કહ્યું કે આ સંધિનો આધાર જ ‘મિત્રતા અને વિશ્વાસ આધારિત સંબંધ’ હતો, જેને પાકિસ્તાને સતત તોડ્યો છે, તો આ સંધિને રોકવાનો નિર્ણય સંપૂર્ણપણે યોગ્ય છે.

તેમનું માનવું છે કે ભારત હવે જ્યારે પણ ભવિષ્યમાં સિંધુ જળ સંધિને લઈને વાત કરશે ત્યારે તેમાં આતંકવાદ વિરોધી શરત ઉમેરશે. જોકે પાકિસ્તાન આ શરત સાથે વાતચીતની મેજ પર આવવામાં આનાકાની કરશે. પરંતુ વાત માત્ર આતંકવાદ સુધી મર્યાદિત નથી. તેમણે કહ્યું કે જળવાયુ પરિવર્તને સિંધુ જળ સંધિને ઘણું જૂનું બનાવી દીધું છે. હવે તેને લઈને નવા સિરેથી વાતચીત કરવાની અને નવી શરતો ઉમેરવાની જરૂર છે. જળવાયુ પરિવર્તન અને વસ્તી વૃદ્ધિ પ્રમાણે કોટા બદલી શકાય છે.

ભારતના એક વલણથી પાકિસ્તાનની કાનૂની દાવપેચ ઊંધી પડી!

બીજી તરફ શૂવ્રોકમલ દત્તાએ કહ્યું કે શિમલા કરારમાં સ્પષ્ટપણે કહેવામાં આવ્યું છે કે બંને દેશ પરસ્પર વાતચીત દ્વારા દ્વિપક્ષીય બેઠકોના માધ્યમથી વિવાદોનું સમાધાન કરશે. બંને દેશ આ માટે તૈયાર થયા હતા અને જ્યારે અટલ બિહારી વાજપેયી લાહોર ગયા હતા ત્યારે પણ બંને દેશ આ માટે તૈયાર થયા હતા, તો પછી સિંધુ જળ સંધિનું સમાધાન ત્રીજા પક્ષ દ્વારા કેવી રીતે થઈ શકે? આ ઉપરાંત એક વધુ બાબત એ છે કે મુદ્દાઓના સમાધાન માટે શાંતિપૂર્ણ વાતાવરણ જરૂરી છે અને લાહોર કરાર પણ આ જ કહે છે, પરંતુ પાકિસ્તાને લાહોર કરાર અને શિમલા કરાર બંનેનું ઉલ્લંઘન કર્યું છે. તો પછી પાકિસ્તાન કયા આધારે સિંધુ જળ સંધિને લઈને ગુહાર લગાવી રહ્યું છે?

એંબેસેડર બાલા ભાસ્કરે કહ્યું કે નવી શરતો સાથે જે સંધિ થશે તેમાં ભારતને પોતાના હિસ્સાનું સંપૂર્ણ પાણી ઉપયોગ કરવાની સ્વતંત્રતા મળશે. પાકિસ્તાન ચોક્કસપણે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભારતની ‘જવાબદાર અપર-રાઇપેરિયન’ની છબી પર સવાલ ઉઠાવવાનો પ્રયાસ કરશે, પરંતુ ભારતને તેનાથી કોઈ ફરક પડશે નહીં.

શું ભારતે સિંધુ જળ સંધિ રદ કરવી જોઈએ?

બાલા ભાસ્કરને જ્યારે પૂછ્યું કે શું હેગ કોર્ટના નિર્ણય બાદ ભારતે સિંધુ જળ સંધિને સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત કરી દેવી જોઈએ, તો તેમણે કહ્યું કે નહીં, એવું ન કરવું જોઈએ. ભારત એક જવાબદાર દેશ છે. તેમણે કહ્યું કે ભારતે સંધિને સંપૂર્ણપણે ત્યજી દેવાને બદલે ‘કન્ડિશનલ સસ્પેન્શન’ અને ‘અનિવાર્ય પુનઃતપાસ’ માટે દબાણ બનાવવું જોઈએ અને ભવિષ્યમાં જ્યારે પણ વાતચીત થશે ત્યારે ભારત આવું જ કરશે.

તેમણે કહ્યું, ‘ભારત આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયને એ સમજાવી શકે છે કે ‘Rebus sic stantibus’ એટલે કે પરિસ્થિતિઓમાં મૂળભૂત ફેરફારના કાનૂની સિદ્ધાંત હેઠળ 1960ની પરિસ્થિતિઓ હવે બદલાઈ ચૂકી છે. જ્યાં સુધી પાકિસ્તાન આતંકવાદ પર નિયંત્રણ નહીં લાવે ત્યાં સુધી સંધિની સમીક્ષા મેજ પર જ રહેશે.’

જળ વિવાદથી પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશ એકસાથે આવશે?

ભારતનો માત્ર પાકિસ્તાન સાથે જ નહીં પરંતુ બાંગ્લાદેશ સાથે પણ જળ વિવાદ રહ્યો છે. જ્યાં પાકિસ્તાન સાથે સિંધુ જળ સંધિ વિવાદોમાં છે, ત્યાં બાંગ્લાદેશ સાથે 1996ની ગંગા જળ સંધિ આ વર્ષે એટલે કે 2026માં પોતાના 30 વર્ષ પૂર્ણ કરી રહી છે અને તેના નવીનીકરણની પ્રક્રિયા શરૂ થવાની છે. આ ઉપરાંત તિસ્તા નદીના જળ-વહેંચણી પર પણ મડાગાંઠ યથાવત છે. તાજેતરમાં બાંગ્લાદેશમાં થયેલા રાજકીય ફેરફારો બાદ એવી આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે કે શું ઢાકા અને ઇસ્લામાબાદ ભારત વિરુદ્ધ એક ‘એન્ટી-ઇન્ડિયા વોટર ફ્રન્ટ’ બનાવી શકે છે?

બાલા ભાસ્કરે કહ્યું કે પાકિસ્તાન ‘ડાઉનસ્ટ્રીમ’ દેશ છે, જે સંપૂર્ણપણે ભારતમાંથી આવતી સિંધુ પ્રણાલી પર નિર્ભર છે, જ્યારે બાંગ્લાદેશ સાથે ભારત 54 નદીઓ વહેંચે છે. બાંગ્લાદેશનો જળ વિવાદ સંપૂર્ણપણે ઋતુ આધારિત અને પૂર વ્યવસ્થાપન સાથે જોડાયેલો છે, આતંકવાદ સાથે નહીં. આ કારણે બંને જળ સંધિઓ સંપૂર્ણપણે અલગ પ્રકારની છે અને બાંગ્લાદેશ સાથેનો ગંગા જળ વિવાદ પરસ્પર વાતચીતથી ઉકેલી લેવામાં આવશે.

તેમણે કહ્યું કે બાંગ્લાદેશ જાણે છે કે 1996ની ગંગા જળ સંધિ હેઠળ ભારતે હંમેશાં જવાબદાર ભૂમિકા નિભાવતા શુષ્ક ઋતુમાં પણ બાંગ્લાદેશને તેના હિસ્સાનું પાણી આપ્યું છે. પાકિસ્તાનનું વલણ જ્યાં ‘મુકદ્દમાબાજી અને ત્રીજા પક્ષને સામેલ કરવા’નું રહ્યું છે, ત્યાં બાંગ્લાદેશ હંમેશાં ‘દ્વિપક્ષીય તંત્ર’ પર વિશ્વાસ કરતું આવ્યું છે. તેમણે કહ્યું કે બાંગ્લાદેશ સાથેનો પાણી વિવાદ કોઈ પડકાર નથી અને બંને દેશ પરસ્પર વાતચીત સાથે આ મુદ્દાનું સમાધાન કરી લેશે.