Latin America Politics: ક્રાંતિકારી લેટિન અમેરિકામાં રાજકીય પરિવર્તન થઈ રહ્યું છે. લાંબા સમયથી આ ખંડની બહારના લોકો પણ અહીંની ક્રાંતિનાં વખાણ કરતા રહ્યા છે. ચે ગ્વેરાનો ચહેરો ક્રાંતિથી પણ ઘણી આગળ પહોંચ્યો. તે યુનિવર્સિટીઓની દીવાલો, ટી-શર્ટ, સિનેમા, રંગમંચ અને રાજકીય કલાનો ભાગ બની ગયો. ફિદેલ કાસ્ત્રોનો સૈનિક ગણવેશ, લા મોનેડાથી સાલ્વાડોર અલેન્દેનો અંતિમ રેડિયો સંદેશ, નિકારાગુઆના સેન્ડિનિસ્ટા, પાબ્લો નેરુદાની કાયમ રહેલી ઉદાસી, ઓક્ટાવિયો પાઝની કવિતાનો જાદુ અને વિક્ટર જારાનાં ગીતો, આ બધાં લેટિન અમેરિકાની રાજનીતિથી ઘણી વિશાળ ઓળખનો ભાગ બની ગયાં.
ઘણી પેઢીઓ સુધી લેટિન અમેરિકામાં ક્રાંતિ સાથે રોમેન્ટિક સંબંધ રહ્યો. આ સંબંધમાં ખેડૂતો અને ગેરીલા લડવૈયાઓ, સામ્રાજ્યવાદનો વિરોધ, ધનિક અને શક્તિશાળી લોકોના વર્ચસ્વ સામેનો સંઘર્ષ તથા વધુ સમાનતાવાળા સમાજનું સ્વપ્ન સામેલ હતાં.
જમીની વાસ્તવિકતાઓ બદલાતી રહી, પરંતુ ક્રાંતિ પ્રત્યેનું આ આકર્ષણ જળવાઈ રહ્યું. આજે લેટિન અમેરિકાના રાજકીય નકશા પર નજર નાખવાથી જાણવા મળે છે કે હવે ચિત્ર લગભગ ઊલટું થતું દેખાઈ રહ્યું છે.
અર્જેન્ટિનામાં જેવિયર મિલેઈ સરકાર ચલાવી રહ્યા છે. જોસ એન્ટોનિયો કાસ્ટે ચિલીને દક્ષિણપંથ તરફ વાળ્યું છે. બોલિવિયામાં મૂવમેન્ટ ટુવર્ડ સોશિયલિઝમ (Movement Toward Socialism)એ સત્તા ગુમાવી છે. કોલંબિયા અને પેરુમાં દક્ષિણપંથનું પુનરાગમન થયું છે. હવે બ્રાઝિલમાં ચાલી રહેલી ચૂંટણી, જે લેટિન અમેરિકાનો સૌથી મોટો દેશ છે અને જેની અર્થવ્યવસ્થા તથા મતદારોની સંખ્યા પણ આ ખંડમાં સૌથી મોટી છે, સમગ્ર પ્રદેશમાં ફેલાઈ રહેલી દક્ષિણપંથી લહેરને વધુ મજબૂત બનાવી શકે છે.
4 ઑક્ટોબરે બ્રાઝિલની રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીના પ્રથમ તબક્કામાં ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ જૈર બોલ્સોનારોના સૌથી મોટા પુત્ર ફ્લાવિયો બોલ્સોનારોને 47.03 ટકા મત એટલે કે 5,61,04,268 મત મળ્યા. રાષ્ટ્રપતિ લુઇઝ ઇનાસિયો લુલા દા સિલ્વાને 45.16 ટકા મત એટલે કે 5,38,76,617 મત મળ્યા. પ્રથમ તબક્કામાં જીતવા માટે જરૂરી બહુમતી કોઈ પણ ઉમેદવારને મળી નહોતી. તેથી બ્રાઝિલમાં 25 ઑક્ટોબરે ફરીથી મતદાન થશે.
આશ્ચર્યની વાત એ છે કે ચૂંટણી પહેલાં કરવામાં આવેલા સર્વેક્ષણોમાં સામાન્ય રીતે લુલાને થોડી સરસાઈ દર્શાવવામાં આવી હતી. 3 ઑક્ટોબરે રોઇટર્સે અનેક સર્વેક્ષણોને ટાંકીને જણાવ્યું હતું કે મતદાન પહેલાં લુલા ફ્લાવિયોથી થોડા આગળ ચાલી રહ્યા હતા. પરંતુ સત્તાવાર પરિણામોમાં ચિત્ર ઊલટું થઈ ગયું.
જો જૂના રાજકીય દૃષ્ટિકોણથી જોઈએ, તો એવું લાગે છે કે લેટિન અમેરિકાના ક્રાંતિકારીઓનું સ્થાન હવે ક્રાંતિના વિરોધીઓ લઈ રહ્યા છે. જોકે, સમગ્ર પ્રદેશ વિશે એકસરખું તારણ કાઢવું યોગ્ય નહીં ગણાય, કારણ કે અહીંની રાજનીતિ, અર્થવ્યવસ્થા અને સમાજ ઘણાં જટિલ છે તથા આ વિશાળ પ્રદેશના અલગ-અલગ ભાગોની પરિસ્થિતિ પણ અલગ છે.
લેટિન અમેરિકાને ઘણી વાર ગુલાબી અને વાદળી રંગના નકશાઓ દ્વારા સમજવામાં આવે છે. પરંતુ અજાણતાં આ નકશાઓ આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનીતિમાં રોમેન્ટિક વિચારસરણીનો ભાગ બની ગયા છે. તેનાથી એવું લાગે છે કે અલગ-અલગ વિચારધારાઓ ધરાવતાં રાજકીય આંદોલનો વાસ્તવિકતા કરતાં ઘણાં વધારે એકજૂથ છે અને ચૂંટણીઓ પણ ઘણી વાર વાસ્તવિકતા કરતાં વિચારધારા પર વધારે આધારિત હોય છે.
આનો અર્થ એ નથી કે લેટિન અમેરિકા દક્ષિણપંથ તરફ આગળ વધી રહ્યું નથી. બ્રાઝિલ પણ આ દિશામાં આગળ વધે છે કે નહીં, તેનો નિર્ણય 25 ઑક્ટોબરે થશે. હાલ આ પ્રદેશની સમસ્યાઓ અને શક્તિઓને ઊંડાણપૂર્વક સમજવાની જરૂર છે. તેમાં સમાજવાદનાં એ વચનોને પણ સમજવાં જરૂરી છે, જે દાયકાઓ સુધી પૂરાં થયાં નહીં અને જેમનો પ્રભાવ ઘટ્યા પછી કેટલાક સ્થળોએ માદક પદાર્થોના વેપારથી ચાલતાં રાજ્યો તથા અંદરથી ખોખલી સરમુખત્યારશાહી વ્યવસ્થાઓ ઊભી થઈ. આ પ્રદેશને બહારથી જોનારા લોકોએ તેમાંથી એક મહત્ત્વનો પાઠ ફરી શીખવો જોઈએ: વાસ્તવિક શક્તિ ત્યાંના લોકોના હાથમાં છે.
બ્રાઝિલ હજી દક્ષિણપંથી છાવણીમાં ગયું નથી
બ્રાઝિલમાં રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી બે તબક્કાની બહુમતી પદ્ધતિ હેઠળ યોજાય છે. જો પ્રથમ તબક્કામાં કોઈ ઉમેદવારને કુલ માન્ય મતોમાંથી અડધાથી વધુ મત ન મળે, તો સૌથી વધુ મત મેળવનારા બે ઉમેદવારો વચ્ચે બીજા તબક્કાની સ્પર્ધા થાય છે. ખાલી મતપત્રો અને અમાન્ય મતોને માન્ય મતોની ગણતરીમાં સામેલ કરવામાં આવતાં નથી.
એ સમજવું જરૂરી છે કે પ્રથમ તબક્કાના આંકડાઓના આધારે 25 ઑક્ટોબરે શું પરિણામ આવશે તે કહી શકાય નહીં. પ્રથમ તબક્કામાં બ્રાઝિલમાં 3.3 કરોડથી વધુ લોકોએ મતદાન કર્યું નહોતું. આ ઉપરાંત, લાખો મતદારોએ એવા ઉમેદવારોને મત આપ્યા હતા, જેઓ પ્રથમ તબક્કા પછી ચૂંટણીની સ્પર્ધામાંથી બહાર થઈ ગયા.
વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે મતદાન ન કરનારા લોકોની મોટી સંખ્યા અને અંતિમ સમયે ફ્લાવિયોની તરફેણમાં થયેલા પરિવર્તનથી તેમને અંતિમ સર્વેક્ષણોની અપેક્ષા કરતાં વધુ સારું પ્રદર્શન કરવામાં મદદ મળી. આ પરિવર્તનમાં મતદારોએ જીતવાની વધુ શક્યતા ધરાવતા ઉમેદવારને મત આપવાનું વધુ યોગ્ય માન્યું હતું.
પ્રથમ તબક્કા પછી ડેટાફોલ્હાનું પ્રથમ મોટું સર્વેક્ષણ 8 ઑક્ટોબરે જાહેર થયું. તેના અનુસાર, ફ્લાવિયાની સરસાઈ હજી પણ જળવાઈ છે. તમામ મતદારોમાં તેઓ લુલાથી 49 ટકાની સામે 45 ટકા સાથે આગળ છે. માત્ર માન્ય મતોને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે તો આ તફાવત 52 ટકાની સામે 48 ટકા થાય છે.
આ પ્રથમ તબક્કા પહેલાં બીજા તબક્કાની સ્પર્ધા અંગે કરવામાં આવેલા અંતિમ સર્વેક્ષણથી અલગ છે, જેમાં લુલા થોડા આગળ હતા. તેનાથી 4 ઑક્ટોબરના પરિણામોથી સર્જાયેલું આશ્ચર્ય પણ વધુ સ્પષ્ટ થાય છે, કારણ કે ચૂંટણી પહેલાંનાં સર્વેક્ષણોમાં ફ્લાવિયાના પ્રદર્શનનો યોગ્ય અંદાજ લગાવી શકાયો નહોતો.
આ ઉપરાંત, ત્રીજા સ્થાને રહેલા ઓગસ્ટો ક્યુરીએ ફ્લાવિયો બોલ્સોનારોને સમર્થન આપ્યું છે. તેનાથી તેમની તરફેણમાં રૂઢિચુસ્ત મતદારોના એકજૂથ થવાની પ્રક્રિયાને વધુ બળ મળ્યું છે.
હાલ એટલું ચોક્કસ કહી શકાય કે બ્રાઝિલમાં દક્ષિણપંથી છાવણીએ અપેક્ષા કરતાં ઘણું સારું પ્રદર્શન કર્યું છે. આ વાત માત્ર રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પૂરતી મર્યાદિત નથી. આ સંદર્ભમાં બે મુખ્ય બાબતો પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે.
પ્રથમ અને વધુ મહત્ત્વની બાબત એ છે કે બોલ્સોનારોની છાવણીને સૌથી મોટી સફળતા સંસદમાં મળી શકે છે. સંસદીય ચૂંટણીઓમાં દક્ષિણપંથી લિબરલ પાર્ટી બંને ગૃહોમાં સૌથી વધુ બેઠકો ધરાવતી પાર્ટી બનીને ઊભરી છે. રોઇટર્સ અનુસાર, સેનેટમાં તેની બેઠકો 15થી વધીને 28 થઈ છે. જ્યારે 513 સભ્યો ધરાવતા ચેમ્બર ઑફ ડેપ્યુટીઝમાં તેની બેઠકો 98થી વધીને 121 થવાનો અંદાજ છે.
જોકે, આ સંસદમાં સંપૂર્ણ બહુમતી નથી. બ્રાઝિલમાં ભારત કે યુરોપની જેમ સંસદીય વ્યવસ્થા નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રપતિશાસન છે. તેથી અહીં ગઠબંધન સરકારનો અર્થ ભારત કે યુરોપમાં હોય છે એવો નથી. રાષ્ટ્રપતિ અને સંસદ, બંનેને અલગ-અલગ ચૂંટણીઓ દ્વારા જનતા પાસેથી સત્તા મળે છે.
પરંતુ રાજકીય વાસ્તવિકતા એ છે કે બ્રાઝિલના રાષ્ટ્રપતિઓએ કાયદા બનાવવા અને સરકાર ચલાવવા માટે સામાન્ય રીતે સંસદમાં અનેક પક્ષોનું સમર્થન મેળવવું પડે છે.
આથી, દક્ષિણપંથી છાવણીની વધેલી તાકાત રાષ્ટ્રપતિ કોણ બને છે તેનાથી અલગ રીતે પણ મહત્ત્વ ધરાવે છે. જો લુલા જીતે, તો પણ તેમને અગાઉ કરતાં વધુ મજબૂત દક્ષિણપંથી સંસદનો સામનો કરવો પડશે. પરંતુ જો ફ્લાવિયો જીતે, તો તેમની પાસે રાષ્ટ્રપતિપદની સાથે અગાઉ કરતાં ઘણી મજબૂત લિબરલ પાર્ટી અને સંસદમાં મોટું રૂઢિચુસ્ત ગઠબંધન પણ હશે.
તેથી 25 ઑક્ટોબર પહેલાં જ એક મહત્ત્વના અર્થમાં બ્રાઝિલની રાજનીતિ દક્ષિણપંથ તરફ આગળ વધી રહી છે.
બીજી બાબત છે, બોલ્સોનારો વરિષ્ઠ વિના પણ બોલ્સોનારોની રાજકીય વિચારધારાનું ટકી રહેવું.
પ્રથમ તબક્કાનાં પરિણામો પર ધ્યાન આપવાનું બીજું કારણ પણ છે. જૈર બોલ્સોનારો પોતે ચૂંટણી લડી રહ્યા નહોતા. તેમ છતાં, તેમની આસપાસ ઊભું થયેલું રાજકીય આંદોલન ચૂંટણીની રાજનીતિમાંથી તેમને બહાર કરવામાં આવ્યા પછી પણ પોતાની તાકાત જાળવી રાખવામાં સફળ રહ્યું છે.
રાજકીય નિષ્ણાત લુસિયો રેનોએ 2026માં પ્રકાશિત કેમ્બ્રિજના પુસ્તક The Far Right in Latin America (લેટિન અમેરિકામાં દક્ષિણપંથ)માં બોલ્સોનારિઝમને માત્ર એક લોકપ્રિય નેતા પ્રત્યેની વ્યક્તિગત વફાદારી તરીકે જોયું નથી. તેમના અનુસાર, આ એક એવું દક્ષિણપંથી રાજકીય આંદોલન છે, જેની ચૂંટણી જીતવાની ક્ષમતા લાંબા સમય સુધી ટકી શકે છે. 2026ની ચૂંટણીઓ આ તફાવત સમજવા માટે ખાસ મહત્ત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તે દર્શાવે છે કે જમીની સ્તરે આ આંદોલન કેવી રીતે કાર્ય કરે છે.
ઇવેન્જેલિકલ ખ્રિસ્તી સંગઠનોનાં નેટવર્ક, સામાજિક રીતે રૂઢિચુસ્ત લોકો, કૃષિ વ્યવસાય સાથે જોડાયેલા કેટલાક વર્ગો, સુરક્ષાના મુદ્દે કડક વલણ ધરાવતા મતદારો, વર્કર્સ પાર્ટી પ્રત્યેનો વિરોધ અને સોશિયલ મીડિયા દ્વારા લોકોને મોટા પાયે જોડવાની મજબૂત વ્યવસ્થાએ મળીને એવો મતદારવર્ગ તૈયાર કર્યો છે, જે સરળતાથી પિતા બોલ્સોનારોથી પુત્ર બોલ્સોનારો તરફ વળી શકે છે અને કદાચ ભવિષ્યમાં કોઈ બીજા નેતાને પણ સમર્થન આપી શકે છે.
25 ઑક્ટોબરે ફ્લાવિયો જીતે કે હારે, બોલ્સોનારિઝમે પહેલેથી જ બતાવી દીધું છે કે તે જૈર બોલ્સોનારો વિના પણ પોતાને ફરી મજબૂત બનાવી શકે છે.
ખંડના બદલાતા રાજકીય રંગો
બ્રાઝિલ એકમાત્ર ઉદાહરણ નથી. અર્જેન્ટિનાએ 2023માં જેવિયર મિલેઈને ચૂંટ્યા. ઇક્વાડોરમાં 2025માં ડેનિયલ નોબોઆ ફરી સત્તા પર આવ્યા. બોલિવિયામાં રોડ્રિગો પાઝે લગભગ બે દાયકાથી ચાલતા MASના શાસનનો અંત લાવ્યો. જોસ એન્ટોનિયો કાસ્ટે 2025માં બીજા તબક્કાની ચૂંટણીમાં 58 ટકા મત મેળવીને ચિલીના રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી જીતી. 2026માં અબેલાર્ડો દે લા એસ્પ્રિએલાએ કોલંબિયાની રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી જીતી, જ્યારે પેરુમાં કેકો ફુજિમોરીના નેતૃત્વ હેઠળની રાજનીતિ દક્ષિણપંથ તરફ આગળ વધી. ટૂંકમાં, કોલંબિયા અને પેરુને એ મોટા પરિવર્તનનો ભાગ ગણાવવામાં આવ્યા છે, જેમાં અર્જેન્ટિના, ચિલી, ઇક્વાડોર, બોલિવિયા અને પનામાનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ દેશોમાં રાજનીતિ દક્ષિણપંથ તરફ આગળ વધી છે.
પરંતુ ઘટનાઓનો આ જ ક્રમ એ પણ દર્શાવે છે કે દેશોને એક નિશ્ચિત રંગમાં વહેંચીને જોવું પૂરતું નથી. બોલિવિયાના રોડ્રિગો પાઝ મધ્યમમાર્ગી નેતા છે. તેમણે પોતાના કરતાં વધુ રૂઢિચુસ્ત વિચારધારા ધરાવતા હરીફને હરાવ્યો અને ધીમે-ધીમે પરિવર્તન લાવવાનું વચન આપ્યું. સાથે જ, તેમણે સામાજિક કલ્યાણની યોજનાઓ ચાલુ રાખવાની વાત પણ કરી. ચિલીમાં કાસ્ટની રૂઢિચુસ્ત રાજનીતિ, મિલેઈની આર્થિક સ્વતંત્રતા પર આધારિત વિચારસરણી, નોબોઆની સુરક્ષા પર કેન્દ્રિત ટેક્નિકલ અને વહીવટી નીતિઓ તથા બોલ્સોનારિઝમ, આ બધાં એકસરખાં નથી અને તેમને એકબીજાના સ્થાને વાપરી શકાય નહીં.
આ તમામને ‘દક્ષિણપંથ’ કહેવું સંપૂર્ણપણે ખોટું નથી, પરંતુ માત્ર એટલું કહેવું પૂરતું નથી. એ જ રીતે, લેટિન અમેરિકાની બદલાતી રાજનીતિને સમજવા માટે ‘ગુલાબી લહેર’ પણ ક્યારેય એક જ રંગનું નામ નહોતું.
વામપંથી નેતા લુલાના નેતૃત્વ હેઠળનું બ્રાઝિલ પણ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારો અને ખાનગી મૂડી સાથે ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલું છે. ઉરુગ્વેના યામાન્ડુ ઓર્સી મધ્યમમાર્ગી વામપંથી બ્રોડ ફ્રન્ટમાંથી ચૂંટાયા હતા. તેમણે પોતાના રાજકીય કાર્યક્રમને ‘આધુનિક વામપંથ’ ગણાવ્યો. તેમણે આર્થિક વિકાસનું વચન આપ્યું, પરંતુ એવા કરવેરા વધારવાનો ઇનકાર કર્યો, જેનાથી રોકાણકારો ચિંતિત થઈ શકે.
મેક્સિકો તેનું વધુ સ્પષ્ટ ઉદાહરણ છે. રાષ્ટ્રપતિ ક્લાઉડિયા શીનબામ મોરેના પાર્ટી દ્વારા સરકાર ચલાવી રહ્યાં છે. તેમની નીતિઓમાં સામાન્ય લોકો સુધી આર્થિક લાભ પહોંચાડવો, સરકારી રોકાણ વધારવું અને મહત્ત્વનાં ક્ષેત્રોમાં સરકારની ભૂમિકા મજબૂત કરવી સામેલ છે. આ સાથે, મેક્સિકોની અર્થવ્યવસ્થા ઉત્તર અમેરિકાના ઉત્પાદન અને વેપાર સાથે ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલી છે.
આજના લેટિન અમેરિકામાં વામપંથ ઘણી વાર મિશ્ર આર્થિક વ્યવસ્થાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેમાં લોકોના કલ્યાણની યોજનાઓ અને મહત્ત્વનાં ક્ષેત્રોમાં સરકારની દખલગીરીની સાથે બજાર, ખાનગી વ્યવસાય, વિદેશી રોકાણ અને વેપાર કરારો પણ ચાલે છે.
આથી, ‘Pink tide’ (ગુલાબી લહેર) પણ લગભગ એટલી જ બાબતો છુપાવે છે, જેટલી ‘blue tide’ (વાદળી લહેર). ચૂંટણીના નકશા બનાવવા માટે આ રંગોનો ઉપયોગી છે, પરંતુ સરકારોને સમજવા અને તેઓ કેવી રીતે કાર્ય કરે છે તે જાણવા માટે આ રંગો એટલા ઉપયોગી નથી.
મતદારોને દક્ષિણપંથ તરફ શું દોરી રહ્યું છે?
જો લેટિન અમેરિકાના મતદારોની વિચારધારામાં અચાનક મોટા પાયે પરિવર્તન આવ્યું નથી, તો ચૂંટણીઓમાં દેખાતા આ બદલાવ પાછળ બીજું કોઈ કારણ હોવું જોઈએ.
સૌપ્રથમ ગુનાખોરીને જોઈએ. સંગઠિત ગુનાખોરી કરતી ટોળકીઓએ સમગ્ર ખંડની રાજનીતિ બદલી નાખી છે. માદક પદાર્થોની દાણચોરીના માર્ગો, ડ્રગ કાર્ટેલ અને અનેક દેશોમાં ફેલાયેલી ગુનાહિત ટોળકીઓ વધી છે. બીજી તરફ, ખંડણી, અપહરણ અને હત્યાઓ એવા સમાજો સુધી પહોંચી ગઈ છે, જે અગાઉ પોતાને આ જોખમોથી ઘણી હદ સુધી સુરક્ષિત માનતા હતા.
ઇક્વાડોર તેનું કદાચ સૌથી સ્પષ્ટ ઉદાહરણ છે. ચિલી અને કોલંબિયામાં પણ સુરક્ષા તથા કાયદો અને વ્યવસ્થાના મુદ્દા ચૂંટણીના સૌથી મહત્ત્વના વિષયો બની ગયા.
ત્યારબાદ અર્થવ્યવસ્થાની વાત આવે છે. આજે લેટિન અમેરિકાની સમસ્યા દરેક જગ્યાએ બેકાબૂ મોંઘવારી કે મોટા પાયે ગરીબી નથી. સમસ્યા ધીમે-ધીમે વધતી અને રાજનીતિને નુકસાન પહોંચાડતી છે. આર્થિક વિકાસની ગતિ અટકી ગઈ છે, કામ કરવાની ક્ષમતા અને ઉત્પાદકતા નબળી છે, અનૌપચારિક તથા ગેરકાયદેસર અર્થવ્યવસ્થાનો વ્યાપ ઘણો મોટો છે, રોકાણનો અભાવ છે અને સુરક્ષિત રોજગારની પૂરતી તકો ઊભી થઈ રહી નથી.
સરકાર કાગળ પર આર્થિક આંકડાઓને વધુ સારા બતાવી શકે છે, પરંતુ સામાન્ય પરિવારોને તેમ છતાં એવું લાગી શકે છે કે તેમનું જીવન પહેલાં કરતાં વધુ મુશ્કેલ બની ગયું છે.
ગુનાખોરી અને આર્થિક મુશ્કેલીઓની નીચે બીજી એક સમસ્યા છે, જેની સમગ્ર પ્રદેશ પર કદાચ સૌથી વધુ અસર પડી રહી છે. તે છે વર્તમાન સરકારો પ્રત્યે લોકોનો અસંતોષ, એટલે કે સત્તામાં બેઠેલા લોકોને હટાવવાની વૃત્તિ.
રાજકીય નિષ્ણાતો જુઆન પાબ્લો લુના અને ક્રિસ્ટોબલ રોવિરા કાલ્ટવાસરે ચેતવણી આપી છે કે લેટિન અમેરિકામાં ચૂંટણીના બદલાવોને સીધેસીધા વિચારધારાના પરિવર્તન તરીકે સમજવા યોગ્ય નથી. આ પ્રદેશમાં અગાઉ આવેલા ‘દક્ષિણપંથી પરિવર્તન’ અંગેના તેમના સંશોધનમાં જણાવાયું છે કે સત્તા એક પક્ષ પાસેથી બીજા પક્ષ પાસે જવી અને વર્તમાન સરકારને સજા આપવા માટે મતદાન કરવું, વિચારધારામાં મોટા પરિવર્તન જેવું દેખાઈ શકે છે. જ્યારે વાસ્તવમાં તેની પાછળ અનેક અસ્થાયી અને બદલાતાં કારણો હોઈ શકે છે.
આ વાત ઘણી ઉપયોગી છે. જ્યારે અસમાનતા, સમાજમાંથી બાકાત રાખવાની વૃત્તિ અને ધનિક તથા શક્તિશાળી લોકોને મળતી વિશેષ સવલતો રાજનીતિ પર હાવી થાય છે, ત્યારે મતદારો વામપંથ તરફ જઈ શકે છે. પરંતુ આ જ મતદારો વામપંથી સરકારને પણ સત્તા પરથી દૂર કરી શકે છે, જ્યારે આર્થિક વિકાસ અટકી જાય, ગુનાખોરી વધે અથવા સરકાર થાકેલી અને નબળી દેખાવા લાગે. ત્યારબાદ તેઓ દક્ષિણપંથને પસંદ કરી શકે છે.
અને જો દક્ષિણપંથી સરકાર પણ સુરક્ષા, રોજગાર અને આર્થિક પ્રગતિની તકો પૂરી પાડવામાં નિષ્ફળ જાય, તો તેને પણ સત્તા પરથી દૂર કરી શકાય છે. અલબત્ત, આ એવા દેશોમાં શક્ય છે, જ્યાં ચૂંટણીઓ સ્વતંત્ર અને નિષ્પક્ષ રહે છે.
વેનેઝુએલા જેવા કિસ્સાઓમાં, જ્યાં હવે સત્તા પરથી દૂર થઈ ચૂકેલા નિકોલસ માદુરોના શાસન દરમિયાન ચૂંટણીમાં ગેરરીતિ સામાન્ય બની ગઈ હતી, ત્યાં વામપંથ અને દક્ષિણપંથની ચર્ચામાં બીજા અનેક પાસાં પણ જોડાઈ જાય છે.
એટલું કહેવું પૂરતું છે કે આજે વાદળી લહેરનું ફરી ઊભરી આવવું એક વાસ્તવિક પરિવર્તન છે, પરંતુ તે કાયમ ટકી રહેશે જ એવું જરૂરી નથી.
ભારતે આગળની દિશા તરફ નજર કરવી જોઈએ
નવી દિલ્હી માટે આ પ્રદેશ પર ધ્યાન આપવાનું બીજું કારણ પણ છે. ભારતની વ્યૂહાત્મક વિચારસરણીમાં પરંપરાગત રીતે લેટિન અમેરિકાને બહુ ઓછી જગ્યા મળી છે, જ્યારે બંને વચ્ચેનો વેપાર અને વ્યવસાય રાજદ્વારી સંબંધોથી પણ આગળ વધવા લાગ્યાં છે.
2024-25માં ભારતનો લેટિન અમેરિકા અને કેરેબિયન દેશો સાથેનો કુલ વેપાર 39.19 અબજ ડૉલર સુધી પહોંચ્યો. તેમાં ભારતની નિકાસ 15.17 અબજ ડૉલર અને આયાત 24.02 અબજ ડૉલર હતી.
આ પ્રદેશમાં બ્રાઝિલ ભારતનો સૌથી મોટો વેપારી ભાગીદાર છે. બ્રાસિલિયામાં આવેલા ભારતીય દૂતાવાસ અનુસાર, 2025માં બંને દેશો વચ્ચેનો વેપાર 25 ટકાથી વધુ વધીને 15.21 અબજ ડૉલર થયો. 2026ના પ્રથમ છ મહિનામાં તે 8.774 અબજ ડૉલર સુધી પહોંચ્યો, જે ગયા વર્ષના સમાન સમયગાળાની સરખામણીએ લગભગ 37 ટકા વધુ હતો.
બંને પક્ષો વચ્ચે સહકારનો વ્યાપ પણ વધી રહ્યો છે. સપ્ટેમ્બર 2026માં ભારત અને મર્કોસુર જૂથે તેમના પ્રેફરન્શિયલ વેપાર કરારનો વ્યાપ વધારવા માટે ઔપચારિક રીતે વાટાઘાટો શરૂ કરી. ભારત ચિલી અને પેરુ સાથે પણ વેપાર કરારો અંગેની વાટાઘાટો આગળ વધારી રહ્યું છે. આ ચર્ચાઓમાં મહત્ત્વનાં ખનિજો સંબંધિત મુદ્દાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.
વેનેઝુએલાનું તેલ પણ ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા માટે ફરીથી અત્યંત મહત્ત્વનું બન્યું છે. માદુરોના શાસન દરમિયાન અમેરિકાના પ્રતિબંધોને કારણે વેનેઝુએલામાંથી તેલનો પુરવઠો લાંબા સમય સુધી બંધ રહ્યો હતો. રોઇટર્સ અનુસાર, સપ્ટેમ્બર 2026માં વેનેઝુએલામાંથી ભારતમાં આવતાં તેલનો જથ્થો પ્રતિદિન લગભગ 2,53,000 બેરલ હતો અને તેમાં આગળ વધુ વધારો થવાની શક્યતા હતી.
આ ઉપરાંત, સંસાધનો સાથે જોડાયેલું ભૂરાજકીય મહત્ત્વ પણ છે. લેટિન અમેરિકામાં લિથિયમ અને તાંબાના મોટા ભંડારો છે. અહીં કૃષિ ઉત્પાદનની પણ ઘણી ક્ષમતા છે. આ ઉપરાંત, તેલ, લોખંડની અયસ્ક અને અન્ય અનેક મહત્ત્વનાં સંસાધનોનો મોટો જથ્થો ઉપલબ્ધ છે. આ તમામ બાબતો ભારત માટે પુરવઠાના વિવિધ સ્રોત વિકસાવવા અને ઊર્જા સુરક્ષા મજબૂત બનાવવાના પ્રયાસોમાં મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
ભારત ઘણાં વર્ષોથી BRICS દ્વારા બ્રાઝિલ સાથે સહકાર કરતું આવ્યું છે. પરંતુ હવે સહકારની તકો આના કરતાં ઘણી વ્યાપક છે. તેમાં મર્કોસુરથી લઈને ચિલી, પેરુ, મેક્સિકો અને પ્રશાંત મહાસાગરના કિનારે આવેલા પ્રદેશની અર્થવ્યવસ્થાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.
ભારત અને લેટિન અમેરિકા વચ્ચેના સંબંધોનું એક એવું પાસું છે, જેના પર કદાચ સૌથી ઓછું ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે. તે છે દરિયાઈ વેપારના માર્ગોને જોડવું.
અર્જેન્ટિનાથી આવતાં જહાજો લગભગ સીધા માર્ગે આવી શકે છે અને એક જ સફરમાં હોર્મુઝની સામુદ્રધુની, લાલ સમુદ્ર અને મલક્કાની સામુદ્રધુનીમાંથી પસાર થવાની જરૂરિયાત ટાળી શકે છે. આવું એવા સમયે છે, જ્યારે તમામ પક્ષો વેપારમાં એકબીજાની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા, વૈકલ્પિક માર્ગો તૈયાર કરવા અને પુરવઠા વ્યવસ્થાને આંચકાઓ છતાં મજબૂત જાળવી રાખવાના પ્રયાસો કરી રહ્યા છે.
ઘણી પેઢીઓ સુધી બીજા દેશોના લોકોએ લેટિન અમેરિકાને ચે, કાસ્ત્રો, અલેન્દે, નેરુદા અને ક્રાંતિની ભૂમિ તરીકે રોમેન્ટિક દૃષ્ટિકોણથી જોયું. પરંતુ નજીકથી જોતાં વિચારધારાના આ સ્પષ્ટ અને સુવ્યવસ્થિત રંગો ઝાંખા પડી જાય છે. તેમના સ્થાને ગુનાખોરી અને વર્ગભેદ, ધર્મ અને મોંઘવારી, સ્થળાંતર અને બેરોજગારી, સંસ્થાઓ પ્રત્યે અવિશ્વાસ અને રાજકીય સ્મૃતિઓ, કરિશ્માઈ નેતાઓ તથા અધીરા મતદારો જેવા અનેક પાસાં સામે આવે છે.
જોકે, આ તમામ પરિવર્તનો ત્યાંના લોકોને વધુ સારા જીવન માટે પોતાની શક્તિ અને પોતાના નિર્ણયો લેવાના અધિકારને ફરી મજબૂતીથી આગળ લાવવા માટે એકજૂથ પણ કરી રહ્યાં છે.
