US Iran peace deal: અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે તાજેતરમાં જ્યારે ઈરાન સાથે યુદ્ધ ખતમ કરવા માટે કરારની જાહેરાત કરી ત્યારે આખી દુનિયાની નજર આ વાત પર હતી કે આખરે આ કરારની જે શરતો નક્કી થઈ છે, તેમાં કોને ફાયદો થઈ શકે છે. શરૂઆતમાં આ કરારની શરતોનો જે ડ્રાફ્ટ તૈયાર થયો, તેને જાહેર કરવામાં આવ્યો ન હતો અને કેટલાક અહેવાલોના હવાલે જ ડીલને લઈને દાવા કરવામાં આવી રહ્યા હતા. જોકે, જેમ-જેમ આ કરારની શરતો સ્પષ્ટ થઈ છે, તેમ-તેમ તેને લઈને અમેરિકામાં જ ટ્રમ્પના વિરોધમાં અવાજો ઉઠવા લાગ્યા છે. માત્ર ડેમોક્રેટિક પાર્ટી જ નહીં, પરંતુ ટ્રમ્પની પોતાની રિપબ્લિકન પાર્ટીમાં પણ ઈરાન કરારને લઈને આલોચનાઓ સાંભળવી પડી છે.
વાસ્તવમાં, અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે કરારની જે શરતો નક્કી થઈ છે, તેમાંની મોટાભાગની શરતો એવી છે, જેને અમેરિકી નેતાઓએ ઈરાનને ટ્રમ્પ તરફથી આપવામાં આવેલી ભેટ ગણાવી છે. પછી ભલે તે ઈરાનને પુનઃનિર્માણ માટે એક મોટી રકમ પૂરી પાડવાની શરત હોય કે હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં લાગતા નવા સેવા શુલ્કની વાત હોય કે ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને લઈને કરારમાં કોઈ પણ સ્પષ્ટતા ન હોવાની વાત. આ તમામ મુદ્દાઓ પર ટ્રમ્પ અમેરિકામાં જ ઘેરાયેલા છે. તેમ છતાં અમેરિકી અધિકારીઓએ જણાવ્યું કે ગુરુવારે ટ્રમ્પ તરફથી ઈરાન સાથે નક્કી થયેલા ૧૪ મુદ્દાઓ વાળા આ વચગાળાના કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવી ચૂક્યા છે.
આ સંજોગોમાં એ જાણવું મહત્વપૂર્ણ છે કે આખરે ટ્રમ્પે ઈરાન સાથે જે કરાર કર્યો છે, તેને લઈને અમેરિકામાં કઈ રીતે વિરોધ ભડક્યો છે? ખુદ ટ્રમ્પની રિપબ્લિકન પાર્ટી અને તેમના સમર્થક ‘મેક અમેરિકા ગ્રેટ અગેન’ (MAGA) વોટર બેઝ કેવી રીતે આ ડીલને લઈને વહેંચાયેલા દેખાઈ રહ્યા છે? કરારની કઈ શરતોને લઈને વિવાદની સ્થિતિ સર્જાઈ રહી છે? આ ઉપરાંત ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેડી વેન્સની આ ડીલમાં ભૂમિકા અને તેના જોખમોને લઈને શું સામે આવ્યું છે? આવો જાણીએ…
ઈરાન કરારના તે મુદ્દા, જેના પર સંશય-મતભેદની સ્થિતિ
૩૦૦ અબજ ડોલરનું પુનઃનિર્માણ ફંડ અને આર્થિક રાહતો
કરારની સૌથી વિવાદાસ્પદ શરતોમાંની એક ઈરાન માટે ૩૦૦ અબજ ડોલરના સંભવિત પુનઃનિર્માણ ફંડની જોગવાઈ છે. ટીકાકારો ઈરાનની તરફ જતા કોઈ પણ આર્થિક લાભથી ખૂબ નારાજ છે. આ ઉપરાંત ઈરાનને તાત્કાલિક પોતાનું તેલ વેચવાની મંજૂરી અને ભવિષ્યની પરમાણુ વાટાઘાટો દરમિયાન ઈરાનના ફ્રીઝ કરાયેલા ફંડને જારી કરવા અને પ્રતિબંધોમાં રાહત આપવાના રસ્તા પર વિવાદની સ્થિતિ સર્જાઈ છે.
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની અને ૬૦ દિવસનું યુદ્ધવિરામ
કરાર હેઠળ હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાંથી નૌકાદળની નાકાબંધી હટાવવા અને પરમાણુ વાટાઘાટો માટે ૬૦ દિવસના યુદ્ધવિરામની વાત કહેવામાં આવી છે. તેને લઈને અમેરિકામાં આ ચર્ચા છેડાઈ છે કે ઈરાન પર હુમલા પહેલા જે સ્થિતિ હતી, યુદ્ધ પછી ફરી એ જ સ્થિતિ થઈ ગઈ છે. આ વાત પર પણ સંશય છે કે શું ઈરાન ભવિષ્યમાં પણ આ જળમાર્ગનો ઉપયોગ કરનારા જહાજો પાસેથી ટોલ અથવા કોઈ સર્વિસ ફી વસૂલવાનું ચાલુ રાખશે?
પરમાણુ કાર્યક્રમ પર નક્કર પ્રતિબદ્ધતાનો અભાવ
અમેરિકી અધિકારીઓના હવાલે આ વાત સામે આવી છે કે કરારની ભાષા ખૂબ જ અસ્પષ્ટ છે. ટીકાકારોનો આરોપ છે કે આ કરારમાં ઈરાન દ્વારા પોતાના પરમાણુ હથિયારોના વિકાસને છોડવાને લઈને કોઈ મજબૂત પ્રતિબદ્ધતા, નક્કી કરેલા માપદંડો અથવા નક્કર ક્રમ હાજર નથી.
હિઝબુલ્લાહ, હમાસ અને હૂથીઓ જેવા પ્રોક્સી જૂથો પર મૌન
ઈઝરાયેલ સમર્થક રિપબ્લિકન નેતાઓને આ વાતની ઊંડી ચિંતા છે કે આ કરાર આખા વિસ્તારમાં લડાઈ તો રોકી શકે છે, પરંતુ તે ઈરાન સમર્થિત હિઝબુલ્લાહ (લેબનોન), હમાસ (ગાઝા) અને હૂથીઓ (યમન) ના મિસાઈલ કાર્યક્રમો અને જોખમોને ખતમ કરવા પર કેન્દ્રિત નથી. ઈઝરાયેલનું માનવું છે કે આ પ્રોક્સી જૂથો સાથે નિપટ્યા વિના યુદ્ધવિરામ તેની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે ખતરો છે.
ડેમોક્રેટિક પાર્ટી કયા મુદ્દાઓ પર વિરોધ કરી રહી છે?
ટ્રમ્પના આ ઈરાન કરારને લઈને તેમના રાજકીય વિરોધીઓ- ડેમોક્રેટ્સ અને તેમની જ પાર્ટીના ટીકાકારોએ આકરી આપત્તિઓ વ્યક્ત કરી છે. ડેમોક્રેટિક પાર્ટીનો મુખ્ય ફોકસ વહીવટીતંત્રની પારદર્શિતાનો અભાવ, કોંગ્રેસને બાજુ પર રાખવાની કોશિશ અને આ યુદ્ધથી મેળવેલા વાસ્તવિક પરિણામો પર છે.
૧. પારદર્શિતાની માંગ અને માહિતી છુપાવવાનો આરોપ
ડેમોક્રેટિક નેતાઓનો સૌથી મોટો આરોપ એ છે કે ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર આ કરારની વિગતોને ગુપ્ત રાખી રહ્યું છે. અમેરિકી સંસદના ઉચ્ચ ગૃહ- સેનેટના નેતા ચક શુમરે કહ્યું કે રાષ્ટ્રપતિને કરાર પર પહોંચ્યાને બે દિવસ થઈ ગયા છે અને હજુ સુધી કોઈ વિગતો જાહેર કરવામાં આવી નથી. અમેરિકી જનતા સંપૂર્ણ પારદર્શિતા અને વિગતો જાણવાની હકદાર છે. તેમણે વહીવટીતંત્ર પાસે અમેરિકી સંસદ (કોંગ્રેસ) ના આઠ નેતાઓના જૂથ (ગેંગ ઓફ એઈટ) ની સાથે-સાથે આખી સંસદ માટે એક ગુપ્ત બ્રીફિંગ આયોજિત કરવાની પણ માંગ કરી છે.
૨. સેનેટમાં મતદાન અને સંસદની ભાગીદારી પર ભાર
ડેમોક્રેટ્સ આ વાત પર એકમત છે કે ઈરાન સાથે થનારા કોઈ પણ અંતિમ કરાર પર અમેરિકી સંસદમાં ચર્ચા અને મતદાન થવું જોઈએ. ડેમોક્રેટ્સના આ તર્કનું ઘણા રિપબ્લિકન નેતાઓએ પણ સમર્થન કર્યું છે. સેનેટર બ્રાયન શેટ્ઝે કહ્યું કે સંઘીય કાયદા હેઠળ સેનેટને આના પર વિચાર કરવાનો સ્પષ્ટ અધિકાર છે, પરંતુ તેમને લાગે છે કે ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર તેને બાજુ પર રાખવાની પૂરી કોશિશ કરશે કારણ કે તેઓ નથી ઈચ્છતા કે આ મુદ્દો સેનેટની સામે ચર્ચા માટે આવે.
૩. વ્હાઈટ હાઉસની મનસા પર ભારે અવિશ્વાસ
ડેમોક્રેટ્સને શંકા છે કે વ્હાઈટ હાઉસ કાયદાકીય પ્રક્રિયાઓથી બચવાની કોશિશ કરશે. સેનેટર ડિક ડર્બિને ચેતવણી આપી કે વહીવટીતંત્ર આ બહાનું બનાવીને કાયદાથી બચવાની કોશિશ કરશે કે કેટલીક વસ્તુઓ ગુપ્ત છે જેને જાહેર કરી શકાય નહીં. તે જ સમયે, ઓબામા વહીવટીતંત્રમાં કામ કરી ચૂકેલા પૂર્વ નાયબ વિદેશ મંત્રી વેન્ડી શર્મનનું કહેવું છે કે વહીવટીતંત્ર કરારની વિગતો એટલા માટે છુપાવી રહ્યું છે કારણ કે તેઓ આ વાતને લઈને ખૂબ ગભરાયેલા છે કે તેમાં શું છે અને તેને કઈ રીતે જોવામાં આવશે.
૪. યુદ્ધની ઉપલબ્ધિઓ પર સીધા સવાલ
ડેમોક્રેટ્સ આ વાત પર પણ સવાલ ઉઠાવી રહ્યા છે કે આટલા વિનાશક યુદ્ધ પછી અમેરિકાને શું ફાયદો થયો. ચક શુમરે ટ્રમ્પના વાયદાઓ પર કટાક્ષ કરતા કહ્યું, “અમને ડઝનવાર કહેવામાં આવ્યું છે કે યુદ્ધ ખતમ થઈ ગયું છે અને ડઝનવાર અમને નિરાશા હાથ લાગી છે… અમે વાસ્તવમાં ટ્રમ્પના આ યુદ્ધથી શું મેળવ્યું છે?”
ટ્રમ્પનું MAGA સમર્થક બેઝ, રિપબ્લિકન પાર્ટી કેમ નારાજ છે?
ટ્રમ્પના ઈરાન શાંતિ કરારે તેમના ‘મેક અમેરિકા ગ્રેટ અગેન’ (MAGA) સમર્થક બેઝની અંદર ગૃહયુદ્ધ અને ભારે વૈચારિક મતભેદ પેદા કર્યા છે. જે કટ્ટરપંથી રિપબ્લિકન પહેલા ઈરાન પર ટ્રમ્પના સૈન્ય હુમલાઓનું જશ્ન મનાવી રહ્યા હતા, તેઓ હવે આ શાંતિ કરારને લઈને સીધી રીતે બળવો કરી રહ્યા છે.
૧. ઈરાની વાટાઘાટકારોના વખાણથી ગુસ્સો
ટ્રમ્પે તાજેતરમાં ઈરાની વાટાઘાટકારોના વખાણ કરતા તેમને ખૂબ તર્કસંગત, વાતચીત માટે સારા લોકો ગણાવ્યા, જ્યારે ટ્રમ્પના સમર્થકો ઈરાનને એક એવું આતંકવાદી શાસન માને છે જેને સુધારી શકાતું નથી. ટ્રમ્પના આ શબ્દોએ તેમનો ડર વધુ ઊંડો કર્યો છે કે આ કરાર તેહરાનને યુદ્ધમાંથી બચી નીકળવા માટે ઈનામ આપી રહ્યો છે.
૨. ઈરાનને આર્થિક લાભ પહોંચાડવા પર
કરાર હેઠળ ઈરાનને તાત્કાલિક પોતાનું તેલ વેચવાની મંજૂરી અને ભવિષ્યની પરમાણુ વાટાઘાટો દરમિયાન ૩૦૦ અબજ ડોલરના પુનઃનિર્માણ ફંડ સુધી પહોંચ મળવાની વાત સામે આવી છે. ભલે અમેરિકી અધિકારીઓ કહી રહ્યા છે કે આ પૈસા અમેરિકી કરદાતાઓના નહીં હોય, પરંતુ કટ્ટરપંથી સમર્થકો આ વાતથી ભડકેલા છે કે ઈરાનની તરફ કોઈ પણ પ્રકારના પૈસાનો પ્રવાહ જશે. ફોક્સ ન્યૂઝના ટીપ્પણીકાર માર્ક થિસેને આની સરખામણી નાઝીઓના સત્તામાં રહેતા જર્મનીને માર્શલ પ્લાન આપવા સાથે કરી છે.
૩. ઐતિહાસિક સૈન્ય બઢતને ગુમાવવી
ટ્રમ્પના સમર્થકો અને યુદ્ધ-સમર્થકોનો તર્ક છે કે ઘણા મહિનાઓના ભારે સૈન્ય હુમલાઓએ ઈરાનના સૈન્ય અને પરમાણુ માળખાને અપંગ કરી દીધું હતું. તેમનું માનવું છે કે હવે ઈરાન પાસેથી પોતાની નાકાબંધી હટાવીને અને ૬૦ દિવસની વાતચીતની તક આપીને ટ્રમ્પ પોતાની આ અભૂતપૂર્વ સૈન્ય બઢત ગુમાવી રહ્યા છે. કેટલાક ટીકાકારોનું એવું પણ માનવું છે કે ઈરાનનું શાસન આ યુદ્ધમાંથી બચી નીકળ્યું છે, તેથી ઈરાન વિરુદ્ધ અમેરિકાનો ખોફ પહેલા કરતા નબળો પડી ગયો છે.
૪. ઈઝરાયેલ સાથે વિશ્વાસઘાત
અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિના ઘણા સમર્થકો ઈરાનને આપવામાં આવતી કોઈ પણ અમેરિકી રાહતને ઈઝરાયેલ સાથેના એક વિશ્વાસઘાત તરીકે જોઈ રહ્યા છે. અમેરિકાના મહત્વના સહયોગીઓમાં સામેલ ઈઝરાયેલને આ યુદ્ધવિરામ અને કરારના સત્તાવાર દસ્તાવેજોથી દૂર રાખવામાં આવ્યું છે, જે આ નારાજગીને વધુ ભડકાવી રહ્યું છે.
૫. કરારની ભારે ગુપ્તતા
શાંતિ કરારના અસલ કાગળો ગુપ્ત રાખવાને લઈને ડેમોક્રેટિક પાર્ટીની સાથે-સાથે ટ્રમ્પના સમર્થકો અને નેતાઓમાં ભારે અવિશ્વાસ ઉભો થઈ રહ્યો છે. બેન શપિરો અને માર્ક લેવિન જેવા દિગ્ગજ કન્ઝર્વેટિવ ટીપ્પણીકારોએ ટ્રમ્પ અને વહીવટીતંત્રને ચેતવણી આપી છે કે જો આ એક ખરાબ કરાર સાબિત થાય છે, તો જે લોકોએ આ યુદ્ધને વીરતા માનીને જશ્ન મનાવ્યું હતું, તેઓ ખૂબ જ નિરાશ થશે.
રિપબ્લિકન પાર્ટીમાં આ ડીલને લઈને કેવી રીતે બે ફાડ?
૧. ઉપરાષ્ટ્રપતિ વેન્સ કરારના બચાવમાં ઉતર્યા
ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેડી વેન્સ આ શાંતિ કરારના મુખ્ય ચહેરા તરીકે ઉભરી આવ્યા છે. તેઓ તે રિપબ્લિકન મતદારોનું પ્રતિનિધિત્વ કરી રહ્યા છે જેઓ અમેરિકાને મધ્ય પૂર્વના અંતહીન યુદ્ધોમાંથી બહાર કાઢવા માંગે છે. વેન્સે પોતાના ટીકાકારો પર આકરો વળતો પ્રહાર કરતા કહ્યું છે કે કેટલાક કટ્ટર નેતાઓ એક અંતહીન યુદ્ધ ઈચ્છે છે, જે ત્યાં સુધી ચાલે જ્યાં સુધી દરેક ઈરાની માર્યો ન જાય.
પાર્ટીના કેટલાક નેતાઓ વેન્સના તર્કો સાથે સહમત પણ છે. સેનેટર રોજર માર્શલે વેન્સ સાથે વાત કર્યા પછી કરારનું સમર્થન કરતા કહ્યું કે આનાથી મહત્વના વ્યાપારી જળમાર્ગો ખુલશે અને ઈરાન પોતાના પરમાણુ હથિયારો છોડી દેશે.
૨. ગુપ્ત કરારને લઈને ભડક્યા ટ્રમ્પના નજીકના લોકો પણ
પાર્ટીમાં અસંતોષનું એક મોટું કારણ વ્હાઈટ હાઉસ દ્વારા કરારની શરતોને ગુપ્ત રાખવી છે.
૩. ટ્રમ્પ નહીં, વેન્સને નિશાન બનાવી રહ્યા છે કેટલાક સાંસદો
રસપ્રદ વાત એ છે કે ઘણા યુદ્ધ-સમર્થક ટીકાકારો પોતાનો ગુસ્સો સીધા રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પને બદલે ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેડી વેન્સ પર કાઢી રહ્યા છે. સેનેટર લિન્ડસે ગ્રાહમે વેન્સને આ કરારના નિર્માતા ગણાવતા તેમની પાસે માંગ કરી છે કે તેઓ સંસદની સામે આવીને આનો બચાવ કરે. વેન્સની સામે હવે ૨૦૨૮ની ચૂંટણી પહેલા પોતાની પાર્ટીના આ બંને નારાજ જૂથોને એકજૂથ રાખવાનો મોટો પડકાર છે.
