Nepal-China diplomacy: નેપાળના વિદેશ મંત્રી શિશિર ખનાલે ૧૪ થી ૧૭ જૂન સુધી ચીનની ચાર દિવસીય યાત્રા કરી. પ્રધાનમંત્રી બાલન્દ્ર શાહના નેતૃત્વમાં નવી સરકાર બન્યા પછી આ ચીનની સૌથી ઉચ્ચસ્તરીય નેપાળી યાત્રા માનવામાં આવી રહી છે. તેમના કાર્યક્રમમાં ચીની વિદેશ મંત્રી વાંગ યી અને ચીની પીપલ્સ પોલિટિકલ કન્સલ્ટેટિવ કોન્ફરન્સની રાષ્ટ્રીય સમિતિના અધ્યક્ષ વાંગ હુનિંગ સાથેની બેઠકો સામેલ હતી.
જોકે નેપાળ અને ચીનના સંબંધો ઐતિહાસિક રીતે તિબેટના માધ્યમથી ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક જોડાણ પર આધારિત રહ્યા છે, પરંતુ હવે આર્થિક સંબંધોનું મહત્વ સતત વધી રહ્યું છે. ૨૦૨૪ માં બંને દેશો વચ્ચે દ્વિપક્ષીય વેપાર ૨.૧૬ અબજ ડોલર રહ્યો. જેમાં નેપાળની ચીનને નિકાસ માત્ર ૧ કરોડ ડોલર હતી, જેનાથી લગભગ ૨ અબજ ડોલરની વેપાર ખાધ થઈ. ચીનથી સૌથી વધુ મૂલ્યની નિકાસમાં ઇલેક્ટ્રિકલ અને ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણો સામેલ છે. ચીને લોકો વચ્ચે સંપર્ક વધારવા પર પણ ભાર મૂક્યો છે અને હાલના વર્ષોમાં ચીની પ્રવાસીઓની સંખ્યા સતત વધી છે.
નેપાળની વિદેશ નીતિમાં ચીનને એક મહત્વપૂર્ણ વિકાસ ભાગીદાર માનવામાં આવે છે. છેલ્લા એક દાયકામાં વિવિધ સરકારોએ બેઇજિંગ સાથેના સંબંધોને ભારતની વિરુદ્ધ સંતુલન બનાવવાના બદલે એક સ્વતંત્ર દ્વિપક્ષીય સંબંધ તરીકે રજૂ કરવાની કોશિશ કરી, પરંતુ તેમાં મર્યાદિત સફળતા મળી.
ઉદાહરણ તરીકે, નેપાળની સામ્યવાદી સરકારોએ, ખાસ કરીને પૂર્વ પ્રધાનમંત્રી કે.પી. શર્મા ઓલીના નેતૃત્વમાં, ચીનને નેપાળની પ્રાદેશિક વિદેશ નીતિનો મુખ્ય આધાર બનાવી દીધું હતું. રાજકીય અસ્થિરતા અને અલ્પકાલિક નીતિઓને કારણે ચીન સાથેના સંબંધો અવારનવાર અતિ-રાષ્ટ્રવાદી રાજનીતિનું સાધન બની ગયા. પ્રધાનમંત્રી બાલન્દ્ર શાહના કાર્યકાળમાં આ રીત બદલાતી દેખાઈ રહી છે.
સત્તામાં આવ્યાના પહેલા ૧૦૦ દિવસમાં, બાલન્દ્ર શાહના નેતૃત્વવાળી રાષ્ટ્રીય સ્વતંત્ર પાર્ટી (RSP) સરકાર ને નેપાળની વિદેશ નીતિને આયોજન, ધૈર્ય, ભાગીદારી અને પ્રગતિના આધારે આગળ વધારી છે. ભારત અને નેપાળ વચ્ચેની તાજેતરની વાતચીત અને સંપર્કોમાં આ બધી બાબતો જોવા મળે છે. કાઠમંડુ હવે આ જ ઊર્જા ચીન સાથેના સંબંધોમાં પણ લાવવા માંગે છે.
એક આયોજનબદ્ધ યાત્રા
નેપાળમાં ઘણા લોકોનું માનવું છે કે વિદેશ મંત્રી ખનાલની ચીન યાત્રા સાવચેતીપૂર્વકના આયોજનનું પરિણામ છે, જે અગાઉની સરકારો માટે હંમેશા પડકારરૂપ હતી. પહેલાના નવનિર્વાચિત પ્રધાનમંત્રીઓ અવારનવાર ઉતાવળમાં ચીન કે ભારતની યાત્રા કરતા હતા, જેનાથી સંકેત મળતો હતો કે એક જમીનથી ઘેરાયેલા દેશ માટે કયો પાડોશી વધુ પ્રાથમિકતા ધરાવે છે. પરંતુ આ વખતે RSP ના મુખિયા રવિ લામિછાને અને વિદેશ મંત્રી ખનાલે ભારત યાત્રા કરીને પ્રધાનમંત્રી બાલન્દ્ર શાહની પહેલી વિદેશ યાત્રા પહેલા ભારત સાથે મોટા રાજદ્વારી સંપર્કોનો પાયો તૈયાર કરી દીધો છે. અને વિદેશ મંત્રી ખનાલની ચીન યાત્રાને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે તો બની શકે કે પ્રધાનમંત્રી ભારત યાત્રા પછી ચીન પણ જાય.
બેઇજિંગ પહોંચતા પહેલા જ, ખનાલે ૫ જૂને ભારતની પોતાની પહેલી યાત્રા પણ કરી હતી. તેમણે ભારતીય વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકર સાથે મુલાકાત કરી. આ RSP અધ્યક્ષ રવિ લામિછાનેની એક અઠવાડિયાની દિલ્હી યાત્રા પછી કરવામાં આવેલી પહેલ હતી. લામિછાને પ્રધાનમંત્રી મોદી, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર અજીત ડોભાલ અને વિદેશ મંત્રી જયશંકર સાથે મુલાકાત કરી હતી. જમીનથી ઘેરાયેલા દેશ માટે વિદેશ નીતિનું આયોજન અને અમલીકરણમાં સંતુલન ખૂબ મહત્વનું હોય છે, તેથી ભારતની યાત્રા મંત્રી ખનાલ અને RSP અધ્યક્ષ લામિછાને બંને માટે એક મોટી તક હતી.
નેપાળ ભારત સાથે આર્થિક એકીકરણને વધુ ગાઢ બનાવવા માંગે છે અને પોતાના સંબંધોને નવા સ્તરે લઈ જવા માંગે છે. દિલ્હી સાથે વિકાસ ભાગીદારી યુવા નેતૃત્વવાળી સરકારની ઘરેલુ અને વિદેશ નીતિનો એક મહત્વનો ભાગ છે.
તેથી ખનાલની યાત્રાઓ, પહેલા દિલ્હી અને હવે બેઇજિંગ, ભાગીદારીની એક એવી વિચારસરણી દર્શાવે છે જે આ ધારણાથી અલગ છે કે નેપાળ ભારત અને ચીન વચ્ચે પ્રભાવની રાજનીતિનું મેદાન બની રહ્યું છે.
નેપાળના પૂર્વ પ્રધાનમંત્રી બાબુરામ ભટ્ટરાઈએ પણ ખનાલની ચીન યાત્રા પર ટિપ્પણી કરતા પોતાના સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ પર લખ્યું કે, “હું આ ઉમેરવા માંગીશ કે બંને દેશોમાં રાજકીય વ્યવસ્થા અને નેતાઓ બદલાવા છતાં નેપાળ-ચીન સંબંધો ઇતિહાસમાં સૌથી સ્થિર, અનુમાનિત અને મિત્રતાપૂર્ણ સંબંધો બની રહ્યા છે.”
નેપાળ-ચીન સંબંધોને નવું રૂપ આપવું
તે કોઈ છૂપી વાત નથી કે નેપાળની ભૂ-વ્યૂહાત્મક સ્થિતિ ભારત અને ચીન બંનેની નેપાળ નીતિમાં એક મહત્વનું પરિબળ છે, પરંતુ આજે નેપાળ પોતાની જાતને કઈ નજરથી જુએ છે, તેને પણ ધ્યાનમાં રાખવું જરૂરી છે.
યાત્રા પહેલા નેપાળના વિદેશ મંત્રાલયે કહ્યું હતું કે ખનાલની યાત્રાનો ઉદ્દેશ્ય “પરસ્પર હિતોના મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરવાનો અને ગાઢ સહયોગને આગળ વધારવા માટે નેપાળ-ચીન સંબંધોને વધુ મજબૂત કરવાનો” છે.
વિદેશ મંત્રી ખનાલે ચીની વિદેશ મંત્રી વાંગ યી સાથેની તેમની ઉચ્ચસ્તરીય બેઠકમાં આર્થિક ભાગીદારી, રોકાણ, માળખાગત વિકાસ અને લોકો વચ્ચે સંપર્ક વધારવા જેવા મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરી.
નેપાળની ચીન નીતિના સૌથી મોટા પડકારોમાં એક સાતત્ય અને યોજનાઓના અમલીકરણનો અભાવ છે, જેનું મુખ્ય કારણ કાઠમંડુની રાજકીય અસ્થિરતા છે. ચૂંકિ RSP નેતૃત્વવાળી સરકારે નીતિઓમાં વધુ સાતત્યનું વચન આપ્યું છે, તેથી ચીન ઇચ્છે છે કે બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઇનિશિયેટિવ (BRI) જેવી પરિયોજનાઓ આગળ વધે. આ પહેલ મે ૨૦૧૭ માં સમજૂતી થયા પછીથી જ અટકી પડી છે.
૨૦૧૯ માં ચીની રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગની નેપાળ યાત્રા દરમિયાન, બેઇજિંગે કાઠમંડુ સાથે સહયોગની એક વ્યાપક યોજના રજૂ કરી હતી, જેમાં BRI અને તેની સાથે જોડાયેલી પરિયોજનાઓને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી હતી.
જ્યાં કાઠમંડુ BRI ને આર્થિક વ્યવહારિકતાના નજરિયાથી જોઈ શકે છે, ત્યાં બેઇજિંગ તેને હજુ પણ એક વ્યૂહાત્મક પહેલ માને છે.
ચીનની પ્રાથમિકતા બની સુરક્ષા
ચીન નેપાળ પાસેથી સુરક્ષા સંબંધિત આશ્વાસન ઇચ્છે છે, જે તિબેટ અને વન ચાઇના સિદ્ધાંત સાથે જોડાયેલા છે. તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે નેપાળની તિબેટ સાથે લાંબી સીમા લાગે છે.
નેપાળમાં મોટી સંખ્યામાં તિબતી નિર્વાસિત રહે છે. તિબેટમાં ચીનની કડક સુરક્ષા વ્યવસ્થા છતાં ત્યાંની અંદર થતા વિરોધ અને હિમાલયની સીમાઓ દ્વારા બાહ્ય પ્રભાવોથી પ્રેરિત ગતિવિધિઓ આજે પણ બેઇજિંગ માટે ચિંતાનો વિષય છે.
તેથી મંત્રી ખનાલની યાત્રા દરમિયાન ચીને એકવાર ફરી નેપાળ પાસેથી આ આશ્વાસન માંગ્યું કે કાઠમંડુ “ક્યારેય પણ કોઈ તાકાતને નેપાળની જમીનનો ઉપયોગ ચીનના હિતોને નુકસાન પહોંચાડવા માટે નહીં કરવા દે” અને આ પણ કે “ચીનનો વિકાસ નેપાળ માટે એક તક છે.”
નેપાળના સંદર્ભમાં તિબેટને લઈને ચીનની મૂળ નીતિ બદલાઈ નથી, પરંતુ હવે બેઇજિંગે પોતાની સુરક્ષા ચિંતાનો વ્યાપ વધારીને તાઇવાનને પણ સામેલ કરી લીધો છે.
આગળનો માર્ગ
નેપાળની નવી સરકાર જ્યાં સુધી ચીન સાથે દીર્ઘકાલીન જોડાણ કે વિસ્તૃત કાર્યયોજના જાહેર કરતી નથી, ત્યાં સુધી કાઠમંડુએ પોતાના હિતો, પ્રાથમિકતાઓ અને BRI કે અન્ય પરિયોજનાઓની વાસ્તવિક વ્યવહારિકતાનું સાવધાનીથી આકલન કરવું પડશે. સાથે જ એ સુનિશ્ચિત કરવું કે ચીન સાથેની કોઈ પણ પરિયોજના કોઈના માટે ખતરો ન બને, તે પ્રાદેશિક સહયોગ અને સંપર્ક માટે બહેતર માહોલ તૈયાર કરવામાં મદદ કરશે.
સાથે જ કાઠમંડુ સ્થિત વિદેશી બાબતોના નિષ્ણાતો માને છે કે નેપાળ માટે આ સૌથી મહત્વનું હોવું જોઈએ કે આવી પરિયોજનાઓ ટકાઉ હોય, પારદર્શી હોય, આર્થિક રીતે વ્યવહારુ હોય અને રાષ્ટ્રીય વિકાસ માટે લાભદાયક હોય.
