FCRA Foreign Funding Rules: કેન્દ્ર સરકારે વિદેશી ફંડ (ભંડોળ) મેળવવાના નિયમોમાં ફેરફાર કર્યો છે. આ હેઠળ બિનસરકારી સંગઠનોએ (NGOs) પહેલાથી નક્કી કરેલા કામો અને પોતાના કામના દાયરાની યાદીમાંથી પસંદગી કરવાની રહેશે. આમાં ધર્મ સાથે જોડાયેલી ઘણી બધી પ્રવૃત્તિઓની મંજૂરી તો છે, પરંતુ ‘ફોરેન કોન્ટ્રિબ્યુશન રેગ્યુલેશન એક્ટ’ (FCRA) હેઠળ રજીસ્ટ્રેશન (નોંધણી) માટે યોગ્ય ઘણી કેટેગરીમાંથી (શ્રેણીઓમાંથી) ધર્મ-પરિવર્તનને સ્પષ્ટ રીતે બહાર રાખવામાં આવ્યું છે. સોમવારે જાહેર કરાયેલા એક સરકારી જાહેરનામામાં કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલયે કહ્યું કે જો કોઈ સંગઠનના મુખ્ય હોદ્દેદારોમાં ભારતીય મૂળના લોકો સિવાય વિદેશી નાગરિકો સામેલ છે, તો તેમને આ કાયદા હેઠળ વિદેશી ફંડ લેવા માટે નોંધણી અથવા પહેલાથી મંજૂરી આપવા પર ‘સામાન્ય રીતે વિચાર કરવામાં આવશે નહીં’.
એનજીઓએ પૈસાનો ઓરિજિનલ સોર્સ (અસલી સ્ત્રોત) જણાવવો પડશે
કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલયના જાહેરનામા મુજબ, બદલાયેલા નિયમોમાં એક અપવાદ પણ રાખવામાં આવ્યો છે. આ હેઠળ કેન્દ્ર સરકાર એક આદેશ દ્વારા એવા મામલા અથવા પરિસ્થિતિઓ નક્કી કરી શકે છે જેમાં વિદેશી નાગરિકોને FCRA હેઠળ નોંધણી અથવા પહેલાથી મંજૂરી માટે કોઈ સંગઠનના ‘મુખ્ય હોદ્દેદાર’ બનવાની ઇજાજત (મંજૂરી) આપી શકાય છે.
નિયમો અનુસાર, જો પૈસા ‘ઇન્ટરમીડિયરી રેમિટન્સ વ્હીકલ્સ’ અથવા ‘ડોનર એડવાઇઝ્ડ ફંડ્સ’ દ્વારા આવે છે, તો NGO એ પોતાની એપ્લિકેશનમાં (અરજીમાં) અસલી ડોનર (પૈસા આપનાર અસલી સ્ત્રોત) વિશે જણાવવું પડશે.
નિયમો મુજબ, હવે વાર્ષિક રિટર્નમાં ફાઇનાન્સિયલ સ્ટેટમેન્ટની (નાણાકીય પત્રકની) સાથે-સાથે ‘વિગતવાર પ્રવૃત્તિ અહેવાલ’ પણ સામેલ કરવો પડશે.
NGO એ આ જણાવવું પડશે કે શું તેમણે અથવા તેમના મુખ્ય લોકોએ કોઈ પુસ્તક કે લેખ પ્રકાશિત કર્યો છે, કારણ કે તેમને ‘ન્યૂઝ અથવા કરન્ટ અફેર્સ’ (સમાચાર અથવા વર્તમાન પ્રવાહો) બનાવવા કે પ્રસારિત કરવાની મનાઈ છે.
એનજીઓએ સોશિયલ મીડિયા પર આપવી પડશે માહિતી
જાહેરનામામાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ‘પૂર્વ અનુમતિ’ (Prior Permission) હેઠળ કોઈ ખાસ હેતુ માટે વિદેશી ફંડ મેળવનાર NGO ને ફંડનો બીજો અથવા તેના પછીનો કોઈ પણ હપ્તો ત્યારે જ જાહેર કરવામાં આવશે, જ્યારે તેણે અગાઉના હપ્તાનો ઓછામાં ઓછો 75 ટકા હિસ્સો વાપરી લીધો હોય.
સરકારે કહ્યું છે કે તે ફંડના વપરાશની તપાસ માટે ફિલ્ડ ઇન્ક્વાયરી (સ્થળ તપાસ) કરશે. વિદેશથી ફંડ મેળવનાર NGO એ હવે FCRA હેઠળ નોંધણી અથવા રિન્યુઅલ (નવીનીકરણ) માટે પોતાની અરજીમાં પોતાના સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ્સની માહિતી આપવી પડશે.
બિનસરકારી સંગઠનો પર વધુ સિકંજો કસાશે
સરકારે FCRA નિયમ, 2011 માં ઘણા ફેરફારોની માહિતી આપી છે. આ ફેરફારોનો હેતુ ભારતમાં બિન-સરકારી સંગઠનો (NGOs) અને સંસ્થાઓના વિદેશી ફંડ મેળવવા અને વપરાશ કરવાની રીત અંગેની જવાબદારીને વધુ કડક બનાવવાનો છે.
સુધારાઓએ ‘કોઈ વ્યક્તિ સિવાયની કોઈ અન્ય સંસ્થા સાથે જોડાયેલા મુખ્ય હોદ્દેદાર’ ની વ્યાખ્યાનો વ્યાપ વધાર્યો છે. આમાં કંપનીના ડિરેક્ટર, ફર્મના ભાગીદાર, ટ્રસ્ટી, હિન્દુ અવિભાજિત પરિવાર (HUF) ના ‘કર્તા’ અને સંસ્થાના સંચાલન પર નિયંત્રણ રાખવાવાળી કોઈ પણ વ્યક્તિ જેવી ઘણી ભૂમિકાઓ સામેલ છે.
વિદેશી ફંડ મેળવનાર એનજીઓએ જણાવવો પડશે હેતુ
સરકારે એક નવો નિયમ લાગુ કર્યો છે જેના હેઠળ વિદેશી ફંડ મેળવવા માટે નોંધણી કરાવનારી NGO એ પોતાના કામનો હેતુ અને તે રાજ્ય કે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનું નામ જણાવવું પડશે જ્યાં તેઓ કામ કરશે.
જાહેરનામામાં હેતુ વિશે શું કહેવામાં આવ્યું
જાહેરનામામાં કહેવામાં આવ્યું છે, ‘નોંધણી માટેની દરેક અરજીમાં તે હેતુ અથવા હેતુઓનો ઉલ્લેખ હોવો જોઈએ જેના માટે નોંધણી માંગવામાં આવી રહી છે. આ હેતુઓ માત્ર તે હેતુઓની યાદીમાંથી પસંદ કરવાના રહેશે જે આ નિયમોની સાથે જોડાયેલી અનુસૂચિમાં (Schedule) જણાવવામાં આવ્યા છે.
સાથે જ, તે રાજ્યો અથવા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોનો પણ ઉલ્લેખ કરવો પડશે જ્યાં સંસ્થા પોતાની પ્રવૃત્તિઓ ચલાવવા ઈચ્છે છે.’ આમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે આ માહિતી NGO ને આપવામાં આવતા પ્રમાણપત્ર પર લખવામાં આવશે.
પોતાની પ્રવૃત્તિઓ અનુસૂચિમાંથી પસંદ કરવાની રહેશે
હવે અરજીમાં પોતાની પ્રવૃત્તિઓ નિયમોમાં આપવામાં આવેલી ‘અનુસૂચિ’ (Schedule) માંથી પસંદ કરવાની રહેશે, જેમાં ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક, આર્થિક, શૈક્ષણિક અને સામાજિક કેટેગરીના હેતુઓ સામેલ છે.
ધાર્મિક હેતુઓ હેઠળ ઘણી બધી પ્રવૃત્તિઓ જણાવવામાં આવી છે, જેમ કે ધાર્મિક સ્થળોનું નિર્માણ, સમારકામ અને જાળવણી, ધાર્મિક શિક્ષણ અને ભક્તિ સંગીતને પ્રોત્સાહન આપવું વગેરે.
બિન ધર્મ પરિવર્તન વાળી શરત
નિયમોમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે ત્રણ કામ ધાર્મિક શિક્ષણ, આસ્થાની પરંપરાઓનું દસ્તાવેજીકરણ અને મૂળ નિવાસીઓની માન્યતાઓને બચાવવી ‘ધર્મ પરિવર્તન કરાવ્યા વિના’ કરવાના રહેશે.
આ શરત ‘મૂળ નિવાસીઓ અને આદિવાસી આસ્થાની પ્રથાઓ, રીત-રિવાજો અને પૂજા-પદ્ધતિઓના દસ્તાવેજીકરણ, સંરક્ષણ અને પુનરુત્થાન’ અને ‘ધાર્મિક શિક્ષણ, નૈતિક શિક્ષણ, સત્સંગ, પ્રવચન અને ધ્યાન શિબિરોનું આયોજન’ માટે પણ લાગુ પડે છે.
એક વર્ષનો આપવામાં આવ્યો છે સમય
નિયમો હેઠળ, 2026 પહેલાં નોંધાયેલી તમામ સંસ્થાઓને એક વર્ષનો સમય આપવામાં આવ્યો છે કે તેઓ સરકારને પોતાના ખાસ હેતુ અને તે રાજ્યો વિશે માહિતી આપે જેમને તેઓ પોતાની નોંધણીમાં જાળવી રાખવા ઈચ્છે છે.
કેન્દ્ર સરકારે બદલાયેલા નિયમો દ્વારા ફીનું એક નવું માળખું પણ લાગુ કર્યું છે, જેના હેઠળ અરજીમાં જોડવામાં આવનારા દરેક વધારાના રાજ્ય કે હેતુ માટે 300 રૂપિયાની વધારાની ફી આપવી પડશે.
એનજીઓએ પાઈ-પાઈનો હિસાબ આપવો પડશે
નિષ્ક્રિય NGO ને લાઇસન્સ પોતાની પાસે રાખતા રોકવા માટે સરકારે છેલ્લા બે નાણાકીય વર્ષમાં પોતાની પસંદ કરેલી પ્રવૃત્તિઓ પર વિદેશી ચંદામાંથી ઓછામાં ઓછા 10 લાખ રૂપિયા ખર્ચ કરવાની શરત રાખી છે.
કોઈ NGO માટે પોતાની નોંધણીનું નવીનીકરણ કરાવવા અથવા તેને રદ થતી બચાવવા માટે જરૂરી છે કે તેણે છેલ્લા બે વર્ષમાં વિદેશી ચંદાની રકમ પોતાની પસંદ કરેલી પ્રવૃત્તિઓ પર ખર્ચ કરી હોય.
