Skyroot Aerospace: સ્કાયરુટ એરોસ્પેસે હાલમાં મોટી સિદ્ધિ હાંસલ કરી છે. સ્કાયરુટ સફળતાપૂર્વક રોકેટ લોન્ચ કરનાર દેશની પ્રથમ કંપની છે. તેની સાથે જ ભારત તે થોડાક દેશોની યાદીમાં સામેલ થઈ ગયું છે, જેમની પાસે પ્રાઇવેટ રોકેટ ઓપરેટર્સ છે. જોકે ભારતના પ્રાઇવેટ સ્પેસ સેક્ટરને હજુ લાંબો માર્ગ કાપવાનો છે, પરંતુ આ સિદ્ધિએ ભારતીય કંપનીઓ માટે અવસરોના નવા દરવાજા ખોલ્યા છે. તેનું કારણ એ છે કે દુનિયાભરમાં સેટેલાઇટ લોન્ચની માંગ વધી રહી છે અને ભારતીય કંપનીઓ આ તકનો લાભ લઈ શકે છે.
ભારતે વર્ષ 2020માં પ્રાઇવેટ કંપનીઓ માટે સ્પેસ સેક્ટરના દરવાજા ખોલ્યા હતા. તેનો હેતુ વૈશ્વિક બજારમાં ભારતની ભાગીદારી હાલના 2%થી વધારીને 2030 સુધી 10% કરવાની હતી. તેના હેઠળ કંપનીઓને રોકેટ અને સેટેલાઇટ બનાવવાની તેમજ ઇસરોની લોન્ચ સુવિધાઓનો ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી. સરકારનો દાવો છે કે દેશમાં 400થી વધુ સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ શરૂ થયા છે. તેમાં સ્કાયરુટ સૌથી સફળ રહી છે અને આ સેક્ટરની એકમાત્ર યુનિકોર્ન કંપની છે.
વૈશ્વિક સેટેલાઇટ લોન્ચ સર્વિસ માર્કેટનું મૂલ્ય અંદાજે 12.1 અબજથી 25.3 અબજ અમેરિકી ડોલર વચ્ચે છે. 14%થી 15.6% CAGR સાથે 2030 સુધી તેમાં વધારો થઈને 41 અબજ અમેરિકી ડોલરથી વધુ થવાનો અંદાજ છે. આ ઉદ્યોગમાં હાલમાં નોર્થ અમેરિકા પ્રભુત્વ ધરાવે છે, જે વૈશ્વિક આવકમાં 40%થી વધુ હિસ્સો ધરાવે છે. તેમાં અમેરિકા કમર્શિયલ સેક્ટર લોન્ચ વોલ્યુમ અને ટેક્નોલોજી ડેવલપમેન્ટ બંનેમાં સૌથી આગળ છે.
સફળતાના અર્થ
સ્કાયરુટ આવતા વર્ષે પોતાનું કમર્શિયલ ઓપરેશન શરૂ કરશે અને દર મહિને એક ઉડાન લોન્ચ કરવાની તેની યોજના છે. ઓછી કિંમત ભારતની સ્પેસ ટેક્નોલોજીની સૌથી મોટી વિશેષતા રહી છે. ઇન્ડિયન સ્પેસ રિસર્ચ ઓર્ગેનાઇઝેશને પશ્ચિમી દેશોની સરખામણીએ ખૂબ ઓછા ખર્ચે મંગળ અને ચંદ્ર મિશન પૂર્ણ કર્યા છે. ડાકાનું કહેવું છે કે સ્પેસએક્સ વધુ સારી રીતે નિષ્ફળ થવાની અને ઝડપથી આગળ વધવાની વ્યૂહરચના અપનાવે છે. તેનાથી ટેક્નોલોજીમાં ઝડપથી પ્રગતિ થાય છે, પરંતુ તેમાં ઘણો વધુ ખર્ચ થાય છે. સ્કાયરુટને નાણાંકીય બાબતમાં ખૂબ સાવચેત રહેવું પડ્યું અને કંપનીનું ધ્યાન પ્રથમ પ્રયાસમાં જ યોગ્ય પરિણામ મેળવવા પર હતું.
તાજેતરમાં સમાચાર આવ્યા હતા કે ભારતના સ્પેસ રેગ્યુલેટર IN-SPACe એ રિલાયન્સ જિયોના આશરે 1,600 લો અર્થ ઓર્બિટ (LEO) સેટેલાઇટ તૈનાત કરવાની દરખાસ્તને મંજૂરી આપી છે. તેનાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ભારતમાં આવનારા સમયમાં સેટેલાઇટ લોન્ચની માંગ કેટલી વધવાની છે. સ્કાયરુટની સફળતાએ ઘણા ઉદ્યોગપતિઓનું ધ્યાન પોતાની તરફ ખેંચ્યું છે. તાજેતરમાં વેદાંતાના ચેરમેન અને દિગ્ગજ ઉદ્યોગપતિ અનિલ અગ્રવાલે પણ પવન ચંદના સાથે મુલાકાત કરી હતી.
કોની સાથે છે સ્પર્ધા?
સ્કાયરુટની સ્થાપના વર્ષ 2018માં પવન ચંદના અને નાગ ભરત ડાકાએ કરી હતી. ચંદનાએ એક ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું હતું કે સેટેલાઇટ લોન્ચ માટે પ્રતિ કિલોગ્રામ ખર્ચ 10 અમેરિકી ડોલર સુધી લાવી શકાય છે, જ્યારે હાલમાં તે હજારો અમેરિકી ડોલર છે. હાલમાં અમેરિકા દુનિયાની સૌથી મોટી સ્પેસ અર્થવ્યવસ્થા છે. દુનિયાના સૌથી ધનિક એલન મસ્કની કંપની સ્પેસએક્સ દુનિયાની સૌથી મોટી સ્પેસ કંપની છે. તેના ઉપરાંત અમેરિકાની રોકેટ લેબ, બોઇંગ અને લોકહીડ માર્ટિન, ફ્રાન્સનું એરિયન ગ્રુપ અને જર્મનીની કંપની ઇસાર એરોસ્પેસ પણ લોન્ચ ક્ષમતાઓ વિકસાવી રહી છે. ચીન અને જાપાન જેવા દેશોમાં સ્પેસ સેક્ટર પર સરકારનું પ્રભુત્વ છે.
જાણકારોનું કહેવું છે કે સ્પેસ ઉદ્યોગની સૌથી મોટી પડકાર મૂડી એકત્ર કરવો છે અને ભારત પણ તેમાંથી અછૂત નથી. ઉદાહરણ તરીકે, સ્કાયરુટે અત્યાર સુધી અંદાજે 160 મિલિયન અમેરિકી ડોલર એકત્ર કર્યા બાદ એક સબ-ઓર્બિટલ ટેસ્ટ ફ્લાઇટ અને એક ઓર્બિટલ કમર્શિયલ મિશન પૂર્ણ કર્યું છે. તેની સરખામણીએ જર્મનીની ઇસાર એરોસ્પેસ એ ઓર્બિટલ લોન્ચ પૂર્ણ ન કરવા છતાં માત્ર પોતાના છેલ્લા ચાર ફંડિંગ રાઉન્ડમાં 580 મિલિયન અમેરિકી ડોલરથી વધુ એકત્ર કર્યા છે. બીજી એક પડકાર પ્રતિભાની છે, કારણ કે ભારતમાં સ્પેસ એન્જિનિયરોની સંખ્યા મર્યાદિત છે.
કેવી રીતે મળશે લાભ?
ભારતની સ્પેસ અર્થવ્યવસ્થા 2022માં 8.4 અબજ અમેરિકી ડોલરની હતી અને 2033 સુધી તે 44 અબજ અમેરિકી ડોલર સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે. જોકે નાના સેટેલાઇટ લોન્ચ કરવાના સેક્ટરમાં દુનિયામાં પહેલેથી જ ઘણી કંપનીઓ કાર્યરત છે. તેમની પાસે ઘણા વર્ષોનો અનુભવ છે. ઉદાહરણ તરીકે રોકેટ લેબના ઇલેક્ટ્રોન રોકેટના લોન્ચનો ખર્ચ અંદાજે પ્રતિ કિલોગ્રામ 25,000 અમેરિકી ડોલર છે. તેવી જ રીતે ફાયરફ્લાય એરોસ્પેસના આલ્ફાનો ખર્ચ અંદાજે પ્રતિ કિલોગ્રામ 14,560 અમેરિકી ડોલર છે.
ઇસરોના પોતાના સ્મોલ સેટેલાઇટ લોન્ચ વ્હીકલનો ખર્ચ અંદાજે પ્રતિ કિલોગ્રામ 7,050થી 8,270 અમેરિકી ડોલર છે. સ્પેસએક્સના ફાલ્કન 9એ ડેડિકેટેડ લોન્ચની કિંમત અંદાજે પ્રતિ કિલોગ્રામ 3,000 અમેરિકી ડોલર સુધી ઘટાડી દીધી છે. જોકે સ્કાયરુટે પોતાના વિક્રમ-1 રોકેટની કોઈ સત્તાવાર કિંમત જાહેર કરી નથી. પરંતુ માનવામાં આવે છે કે તે ઇલેક્ટ્રોન અને આલ્ફાની સરખામણીએ ઘણી ઓછી હશે. એટલે આવનારા સમયમાં કંપની માટે સંભાવનાઓના નવા દ્વાર ખુલી શકે છે.
