Supreme Court Green Clearance: રિયલ એસ્ટેટ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ક્ષેત્ર માટે મહત્વપૂર્ણ અસર પાડતા એક ઐતિહાસિક નિર્ણયમાં સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારની વર્ષ 2021માં લાવવામાં આવેલી એવી નીતિને રદ કરી છે, જેના હેઠળ પર્યાવરણીય મંજૂરી લીધા વગર શરૂ કરાયેલા પ્રોજેક્ટ્સને બાદમાં (પોસ્ટ-ફેક્ટો) ગ્રીન ક્લિયરન્સ મેળવવાની છૂટ આપવામાં આવતી હતી. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે પર્યાવરણીય મંજૂરી મેળવ્યા વગર શરૂ કરાયેલા પ્રોજેક્ટ્સને સામાન્ય નિયમ તરીકે પછીથી મંજૂરી આપવાની વ્યવસ્થા કાયદાની ભાવના સાથે સુસંગત નથી.
2017ની એક વખતની યોજનાને માન્યતા
સુપ્રીમ કોર્ટે સાથે સાથે કેન્દ્ર સરકારની વર્ષ 2017ની એક વખત માટે અમલમાં મૂકાયેલી વિશેષ યોજનાને માન્યતા આપી છે. આ યોજના માત્ર ચોક્કસ અને મર્યાદિત પરિસ્થિતિઓમાં પહેલેથી શરૂ થયેલા કેટલાક પ્રોજેક્ટ્સને નિયમિત કરવા માટે બનાવવામાં આવી હતી. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ યોજના એક અપવાદરૂપ પગલું હતું અને તેને ભવિષ્ય માટે કાયમી નીતિ અથવા સામાન્ય પ્રથા તરીકે અપનાવી શકાય નહીં.
હજારો કરોડના પ્રોજેક્ટ્સને મળ્યો હતો લાભ
વર્ષ 2017ની આ વિશેષ યોજનાના કારણે અંદાજે ₹19,500 કરોડના 53 જેટલા કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સને રાહત મળી હતી. આ પ્રોજેક્ટ્સ પર્યાવરણીય મંજૂરી વગર શરૂ થયા હોવાથી પોસ્ટ-ફેક્ટો મંજૂરીની રાહ જોઈ રહ્યા હતા.
આ પ્રોજેક્ટ્સમાં ઓડિશામાં આવેલ AIIMS મેડિકલ કોલેજ અને હોસ્પિટલ, કર્ણાટકનું વિજયનગર ગ્રીનફિલ્ડ એરપોર્ટ તેમજ અનેક કોમન એફ્લુઅન્ટ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ જેવા મહત્વપૂર્ણ જાહેર પ્રોજેક્ટ્સનો સમાવેશ થતો હતો.
પર્યાવરણ કાયદા હેઠળ સરકારની સત્તા મર્યાદિત
સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના નિર્ણયમાં જણાવ્યું કે પર્યાવરણ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1986 હેઠળ કેન્દ્ર સરકારને કેટલાક વિશિષ્ટ અને યોગ્ય કેસોમાં પોસ્ટ-ફેક્ટો પર્યાવરણીય મંજૂરી આપવાની સત્તા છે. જોકે, આ સત્તાનો અર્થ એવો નથી કે સરકાર કાયમી નીતિ બનાવીને કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરીને શરૂ કરાયેલા તમામ પ્રોજેક્ટ્સને પછીથી મંજૂરી આપવાનું નિયમિત માધ્યમ બનાવી શકે.
કોર્ટે કહ્યું કે જો આવી વ્યવસ્થા ચાલુ રહે તો પર્યાવરણીય મંજૂરી મેળવવાની ફરજનું મહત્વ ઘટી જશે અને કાયદાનું પાલન કરતા તથા ઉલ્લંઘન કરતા પ્રોજેક્ટ્સ વચ્ચેનો તફાવત પણ સમાપ્ત થઈ જશે.
ત્રણ ન્યાયાધીશોની બેન્ચનો મહત્વપૂર્ણ અભિપ્રાય
મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત, ન્યાયાધીશ જોયમલ્યા બાગચી અને ન્યાયાધીશ વિપુલ એમ. પંચોલીની ત્રણ સભ્યોની બેન્ચે જણાવ્યું કે પર્યાવરણ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ સરકારને ચોક્કસ સંજોગોમાં નિર્ણય લેવાની સત્તા આપે છે, પરંતુ તે સત્તાના આધારે એક્ઝિક્યુટિવ ઓર્ડર દ્વારા એવી કાયમી વ્યવસ્થા ઉભી કરી શકાય નહીં કે જેમાં કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરીને શરૂ કરાયેલા પ્રોજેક્ટ્સને નિયમિત રીતે બાદમાં મંજૂરી આપવામાં આવે.
બેન્ચના મતે પર્યાવરણ સંબંધિત કાયદાઓનો મૂળ હેતુ વિકાસ અને પર્યાવરણ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો છે. તેથી પર્યાવરણીય મંજૂરી મેળવવાની પ્રક્રિયા માત્ર ઔપચારિકતા નહીં પરંતુ વિકાસ પહેલાં પૂર્ણ કરવાની જરૂરી કાનૂની પ્રક્રિયા છે.
નિર્ણયના વ્યાપક પ્રભાવ
આ ચુકાદા બાદ હવે કોઈપણ પ્રોજેક્ટ માટે પર્યાવરણીય મંજૂરી મેળવ્યા વગર બાંધકામ અથવા કામગીરી શરૂ કરીને પછીથી મંજૂરી મેળવી લેવાની સામાન્ય અપેક્ષા રાખી શકાશે નહીં. આ નિર્ણય ભવિષ્યના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ઉદ્યોગ અને રિયલ એસ્ટેટ પ્રોજેક્ટ્સ માટે મહત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે.
નિષ્ણાતોના મતે આ ચુકાદાથી પર્યાવરણીય નિયમોના પાલનને વધુ મજબૂતી મળશે અને વિકાસકારોને પ્રોજેક્ટ શરૂ કરતા પહેલાં જરૂરી તમામ કાનૂની મંજૂરીઓ મેળવવા માટે વધુ જવાબદાર બનાવશે. સાથે જ, કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે વિશેષ પરિસ્થિતિઓમાં આપવામાં આવેલી એક વખતની રાહતને કાયમી નીતિ તરીકે ઉપયોગમાં લઈ શકાય નહીં.
