Tamil Nadu Illegal Sand Mining: સમુદ્ર કિનારાથી નદી સુધી ગેરકાયદેસર રેતી ખનનની જાળ, સરકારને હજારો કરોડનું નુકસાન
Tamil Nadu Illegal Sand Mining: તમિલનાડુના દક્ષિણ સમુદ્ર કિનારે જનાર કોઈપણ વ્યક્તિ એવા માછીમાર સમુદાયોને જોશે, જેમણે સમુદ્ર કિનારો પાછળ ખસી જવાના કારણે પોતાની જમીન અને રોજીરોટી ગુમાવી દીધી છે. તેમના ઘરો હંમેશા માટે સમુદ્રમાં વહી ગયા. આ માત્ર આંકડા નથી, પરંતુ જમીન પર ₹20,000 કરોડની લૂંટનો વાસ્તવિક પ્રભાવ છે.
વિડંબના એ છે કે આ લૂંટ છેલ્લા 25 વર્ષથી વધુ સમયથી અનેક સરકારોના કાર્યકાળ દરમિયાન ચાલી રહી છે અને જ્યારે તમે આ વાંચી રહ્યા છો, ત્યારે પણ ચાલુ છે. તેના માટે માત્ર એક સરકાર જવાબદાર નથી, પરંતુ સમગ્ર તંત્ર જવાબદાર છે.
2002-03થી લઈને અંદાજે 2016 સુધી 88.4 લાખ મેટ્રિક ટન રેતીનું ગેરકાયદેસર પરિવહન કરવામાં આવ્યું. તેના કારણે તૂતીકોરિન (થૂથુકુડી), તિરુનેલવેલી અને કન્યાકુમારી જિલ્લાઓમાં ₹5,832 કરોડથી વધુની રોયલ્ટી અને દંડ સરકારને મળ્યો નથી. સરકાર માટે આવકનું આટલું મોટું નુકસાન અત્યંત ગંભીર બાબત છે.
ગેરકાયદેસર રેતી ખનનને સમજવા માટે પહેલા એ સમજવું જરૂરી છે કે રેતી કેટલા પ્રકારની હોય છે. મુખ્યત્વે બે પ્રકારની રેતી હોય છે—નદીની રેતી અને સમુદ્ર કિનારાની (બીચ) રેતી. બંનેનો ઉપયોગ અને મહત્ત્વ અલગ-અલગ છે. નદીની રેતી કાવેરી, પાલાર, વૈગઈ, ભવાની અને થામિરબરાની જેવી નદીઓમાંથી કાઢવામાં આવે છે. તેના કારણે નદીઓનું તળ, ભૂગર્ભ જળ સ્ત્રોતો અને રાજ્યના કુદરતી જળસ્રોતો પર ગંભીર અસર પડે છે. આ રેતીનો સૌથી વધુ ઉપયોગ બાંધકામના કાર્યોમાં થાય છે.
બીજો પ્રકાર સમુદ્ર કિનારાની રેતી છે. તેમાં અનેક કિંમતી અને દુર્લભ ખનિજો મળે છે, જેમ કે ગાર્નેટ, મોનાઝાઇટ, ઇલ્મેનાઇટ અને થોરિયમ. તેમાં મોનાઝાઇટ એક કિરણોત્સર્ગી ખનિજ છે. પરમાણુ ઊર્જા ઉત્પાદનમાં તેના મહત્ત્વને કારણે તેનો સંબંધ દેશની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે પણ જોડાયેલો છે. આ સમુદ્ર કિનારાની રેતીનું થૂથુકુડી, તિરુનેલવેલી અને કન્યાકુમારી જિલ્લાઓમાં ગેરકાયદેસર રીતે ખનન કરવામાં આવે છે.
પ્રક્રિયા અને કારણો
આ સમગ્ર પ્રક્રિયા સમુદ્ર કિનારા અને નદીઓમાંથી રેતી કાઢવાથી શરૂ થાય છે. વન અને મહેસૂલ વિભાગની પેટ્રોલિંગથી બચવા માટે આ કામ રાત્રે 12 વાગ્યાથી સવારે 4 વાગ્યા વચ્ચે કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ રેતીને નાની-નાની ગાડીઓ—જેમ કે સાઇકલ, ઓટો-રિક્શા અને દ્વિચક્રી વાહનો દ્વારા ગુપ્ત સ્થળોએ પહોંચાડવામાં આવે છે. આ વાહનોને શોધવા મુશ્કેલ હોય છે અને તેઓ સરળતાથી પોલીસની નજરથી બચી જાય છે.
ત્યારબાદ રેતીને મોટા પ્રમાણમાં આગળ મોકલવામાં આવે છે. તેને નકલી પરમિટ અને યોગ્ય દસ્તાવેજો વગર ટ્રકોમાં ભરીને પાછળના રસ્તાઓ અને નાની સડકો મારફતે લઈ જવામાં આવે છે, જેથી પકડાઈ જવાથી બચી શકાય. ત્યારબાદ આ રેતી ગોડાઉનમાં પહોંચે છે અને ત્યાંથી બજાર ભાવ કરતાં ઓછી કિંમતે બાંધકામ સ્થળો અને કોન્ટ્રાક્ટરોને વેચી દેવામાં આવે છે. તેના કારણે કાયદેસર રીતે રેતી વેચતા વેપારીઓને નુકસાન થાય છે. તપાસમાં એ પણ સામે આવ્યું છે કે ગેરકાયદેસર રેતી ખનન કરનારાઓના રાજ્યના કેટલાક નેતાઓ સાથે સંબંધો છે.
રસપ્રદ બાબત એ છે કે આઈએએસ અધિકારી યુ. સગાયમ જ્યારે કાંચીપુરમમાં વધારાના જિલ્લા અધિકારી (એડીએમ) હતા, ત્યારે તેમણે પાલાર નદીના તળમાં ગેરકાયદેસર રેતી ખનન રોકવાનો આદેશ આપ્યો હતો. ત્યારબાદ રેતી માફિયાએ તેમના પર હુમલો કરાવ્યો, ધમકીઓ આપી અને તેમનો બદલી કરાવી દીધી. આ તેમની કારકિર્દીનો પ્રથમ બદલી હતો. સમગ્ર કારકિર્દીમાં તેમની 26 વખત બદલી કરવામાં આવી. દરેક વખતે જ્યારે તેમણે માફિયા સામે અહેવાલ આપ્યો અથવા કાર્યવાહી કરી, ત્યારે તેમની બદલી કરી દેવામાં આવી.
તમિલનાડુમાં ઝડપથી વધતા શહેરીકરણ અને બાંધકામ કાર્યોને કારણે રેતીની માંગ અનેકગણી વધી ગઈ છે. કાયદેસર રીતે મળતી રેતી ખૂબ ઓછી છે, તેથી ગેરકાયદેસર રેતી ઓછી કિંમતે આ અછત પૂરી કરે છે. એ જ કારણ છે કે આ ધંધો ખરીદનાર અને વેચનાર બંને માટે અત્યંત નફાકારક બની ગયો છે. થૂથુકુડી, તિરુનેલવેલી અને કન્યાકુમારીમાં 64 ખનન પટ્ટાઓમાં મોટા પાયે ગેરરીતિઓ મળી આવી હોવાની માહિતી સામે આવી છે.
2013માં તમિલનાડુ સરકાર અને નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ (એનજીટી)એ તૂતીકોરિન (થૂથુકુડી) અને કન્યાકુમારી જિલ્લાઓમાં સમુદ્ર કિનારાની રેતીના ખનન પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો. તેમ છતાં આજે પણ ગેરકાયદેસર ખનન ચાલુ છે.
2000થી 2008 વચ્ચે કેટલીક કંપનીઓના એક સમૂહે દક્ષિણ કિનારાથી 34 લાખ ટનથી વધુ રેતી કાઢી હતી. આ રેતીમાં ગાર્નેટ, ઇલ્મેનાઇટ, મોનાઝાઇટ અને થોરિયમ જેવા ખનિજો હતા. આ ત્યારે બન્યું, જ્યારે 2002માં પરમાણુ ઊર્જા વિભાગે આ કંપનીઓના લાયસન્સ રદ કરી દીધા હતા, કારણ કે આ વિસ્તારો આઈઆરઈએલ માટે અનામત હતા. તેમ છતાં મોનાઝાઇટ, જેમાં થોરિયમ હોય છે અને જે ભારતના ત્રણ-તબક્કાના પરમાણુ કાર્યક્રમનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે, તેનું ગેરકાયદેસર ખનન કરવામાં આવ્યું અને ત્યારબાદ તેને વિદેશોમાં નિકાસ કરી દેવામાં આવ્યું. તે ખનિજ ક્યાં ગયું? કોણે ખરીદ્યું? તેનો જવાબ આજ સુધી કોઈ પાસે નથી.
જોખમમાં પડતું પર્યાવરણ
કાવેરી, પાલાર, વૈગઈ અને થામિરબરાની નદીઓમાંથી ગેરકાયદેસર રેતી ખનનને કારણે ભૂગર્ભ જળ સ્તર સતત નીચે ગયું છે. તેના કારણે આસપાસના વિસ્તારોમાં મીઠા પાણીના સ્ત્રોતો અને જળચર જીવસૃષ્ટિનું સમગ્ર તંત્ર ગંભીર રીતે પ્રભાવિત થયું છે. માછલીઓની સંખ્યા પણ નોંધપાત્ર રીતે ઘટી ગઈ છે.
બીજી તરફ, સમુદ્ર કિનારાની રેતીના ખનનને કારણે સમુદ્ર કિનારો ઝડપથી ધોવાઈ રહ્યો છે. તેના કારણે આસપાસ રહેતા માછીમારોની આજીવિકા પર પણ જોખમ ઊભું થયું છે. ભૂગર્ભ જળ સ્તરમાં ભારે ઘટાડાને કારણે અનેક જિલ્લાઓમાં પીવાના પાણીની ઉપલબ્ધતા પણ પ્રભાવિત થઈ છે. લોકોને દુષ્કાળ, ગંદા પાણી, પીવાના પાણીની અછત, સિંચાઈમાં મુશ્કેલી અને આસપાસની જમીન નબળી પડવા જેવી સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે.
રોકથામ માટે લેવામાં આવેલા પગલાં
2015માં ન્યાયતંત્રે આ મામલે સ્વયં સંજ્ઞાન (સુઓ મોટૂ) લીધું હતું. ત્યારબાદ એક જનહિત અરજીના કારણે આ કેસ આગળ વધતો રહ્યો, જ્યારે રેતી માફિયા સાથે જોડાયેલા સમૂહો તેનો સતત વિરોધ કરતા રહ્યા. ત્યારબાદ એપ્રિલ 2024માં કેન્દ્રીય તપાસ એજન્સીઓએ રેતી ખનન સાથે જોડાયેલા મની લોન્ડરિંગ કેસમાં તિરુચિરાપલ્લી, તંજાવુર, કરુર, વેલ્લોર અને અરિયાલુર જિલ્લાઓમાં અનેક સ્થળોએ દરોડા પાડ્યા અને જિલ્લા અધિકારીઓ (કલેક્ટરો)ની પૂછપરછ કરી. ત્યારબાદ ફેબ્રુઆરી 2025માં મદ્રાસ હાઈ કોર્ટે ભ્રષ્ટાચાર, સાંઠગાંઠ અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓનો ઉલ્લેખ કરીને સમુદ્ર કિનારાની રેતીના ખનનની તપાસ કરવાનો આદેશ આપ્યો. ત્યારબાદ 12 સ્થળોએ દરોડા પાડવામાં આવ્યા અને આઈઆરઈએલે ખનિજના જથ્થા પોતાના કબજામાં લઈ લીધા.
જો કે, એપ્રિલ 2025માં સુપ્રીમ કોર્ટે આગામી સુનાવણી સુધી મદ્રાસ હાઈ કોર્ટના સીબીઆઈ તપાસના આદેશ પર રોક લગાવી દીધી, પરંતુ નકલી પરમિટ મળતાં અધિકારીઓની ભૂમિકા પર પણ પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. તપાસ એજન્સીઓ દ્વારા જિલ્લા કલેક્ટરોની પૂછપરછ અને હાઈ કોર્ટના પ્રતિબંધ છતાં તંત્ર દ્વારા તેની અવગણના કરવી રાજ્ય સરકારની વિશ્વસનીયતા અને પ્રતિષ્ઠા માટે ગંભીર જોખમ છે. તેના કારણે લોકો અને બહારથી જોનારા લોકોમાં એવો સંદેશ જાય છે કે તપાસ એજન્સીઓનો ઉપયોગ માત્ર રાજકીય હથિયાર તરીકે થાય છે અને તેમને સ્વતંત્ર તથા અસરકારક રીતે કામ કરવા દેવામાં આવતું નથી. આ સ્થિતિમાં તાત્કાલિક બદલાવ લાવવાની જરૂર છે.
હવે શું થવું જોઈએ?
તંત્રની અંદરથી કે બહારથી બદલાવ અત્યાર સુધી ખૂબ ધીમો રહ્યો છે, પરંતુ હવે બદલાવ ઝડપી અને સંપૂર્ણ રીતે થવો જોઈએ, જેથી સમગ્ર તંત્ર પર નિયંત્રણ મેળવી શકાય. રેતી માફિયા અને તેની સાથે જોડાયેલા સમગ્ર નેટવર્ક સામે મોટા પાયે કડક કાર્યવાહી થવી જોઈએ અને સમગ્ર પ્રક્રિયામાં સંપૂર્ણ પારદર્શિતા જાળવવી જોઈએ. રેતી ખનન પર નજર રાખવા માટે જાહેર ડેશબોર્ડ બનાવવામાં આવવા જોઈએ. દેખરેખની વ્યવસ્થા વધુ મજબૂત બનવી જોઈએ. રેતી વહન કરતા વાહનો અને ખનન વિસ્તારોમાં જીપીએસ અને ડ્રોન દ્વારા દેખરેખ ફરજિયાત બનાવવી જોઈએ. સતત અને નિયમિત તપાસ હવે અનિવાર્ય છે. હાઈ કોર્ટની દેખરેખ હેઠળ 64 ખનન પટ્ટાઓમાંથી બાકી રકમની યોગ્ય, સીધી અને દેખરેખ હેઠળ વસૂલાત થવી જોઈએ.
તેની સાથે જ વ્હિસલબ્લોઅર પ્રોટેક્શન એક્ટ અમલમાં મૂકવા માટે પણ પગલાં લેવા જોઈએ, જેથી ફિલ્ડ અધિકારીઓ, જિલ્લા કલેક્ટરો અને મહેસૂલ વિભાગના અધિકારીઓ સુરક્ષિત રહી શકે. માફિયા સામે કાર્યવાહી કરવાથી તેમને ઘણીવાર જાનથી મારી નાખવાની ધમકીઓ મળે છે.
લોકોનું પોતાના ઘરો ગુમાવવું, ખેડૂતોનું પોતાની જમીન ગુમાવવી, પીવાના પાણીની અછત, દુષ્કાળ અને દેશ માટે મહત્વપૂર્ણ ખનિજ ભંડારોનું સમાપ્ત થવું એવા નુકસાન છે, જેને પાછા લાવી શકાય તેમ નથી. રાજ્ય સરકારની નિષ્ક્રિયતાના ગંભીર પરિણામો સામે આવી રહ્યા છે. હવે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે લોભ અને ભ્રષ્ટાચારની કિંમત આખરે નિર્દોષ લોકો કેટલા સમય સુધી ચૂકવતા રહેશે? રાજ્ય ક્યારે હિંમત બતાવીને તેના સામે કડક કાર્યવાહી કરશે?
