Bone Density Test: મોટાભાગના લોકો પોતાને સ્વસ્થ રાખવા માટે નિયમિત જિમ જાય છે અથવા ઘરે હળવી કસરત કરી લે છે. જ્યારે હાડકાં નબળાં થવાની પ્રક્રિયા તો ઘણાં સમય પહેલાંથી જ શરૂ થઈ જાય છે. જ્યારે તમને હાડકાંમાં દુખાવો અનુભવાય છે અથવા પડી જવાથી હાડકું તૂટી જાય છે, ત્યારે જ ખબર પડે છે કે હાડકાં ખૂબ નબળાં થઈ ચૂક્યાં છે. પરંતુ તેનાથી પણ વધુ મહત્વની વાત એ છે કે તમને હાડકાંની મજબૂતી વિશે કેવી રીતે ખબર પડશે? નિષ્ણાતો જણાવે છે કે હાડકાંની મજબૂતી વિશે તમે Bone Density Test (DEXA Scan) દ્વારા જાણી શકો છો. માત્ર વૃદ્ધ લોકોએ જ આ ટેસ્ટ કરાવવો જરૂરી છે એવું નથી. સમય સાથે ખાણીપીણીમાં આવેલા ફેરફારોને કારણે ઓછી ઉંમરના લોકો પણ આ ટેસ્ટ કરાવીને પોતાના હાડકાંની તપાસ કરાવી શકે છે.
નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, સમયસર Bone Density Test કરાવવાથી હાડકાંની નબળાઈની શરૂઆતની સ્થિતિમાં જ જાણ થઈ શકે છે અને ફ્રેક્ચરના જોખમને ઘટાડવા માટે યોગ્ય સારવાર શરૂ કરી શકાય છે.
Bone Density Test શું હોય છે?
મેયો ક્લિનિકના જણાવ્યા મુજબ Bone Density Test એક વિશેષ તપાસ છે, જેના દ્વારા તમારી હાડકાંમાં મિનરલ્સ (મુખ્યત્વે કેલ્શિયમ) ની માત્રા કેટલી છે અને તે કેટલાં મજબૂત છે તે માપવામાં આવે છે. આ તપાસને Dual-energy X-ray Absorptiometry (DEXA અથવા DXA Scan) કહેવામાં આવે છે.
DEXA Scan મુખ્યત્વે હિપ (Hip) અને સ્પાઇન (Spine) ના હાડકાંની ઘનતા (Bone Mineral Density – BMD) માપે છે. તેની મદદથી ડૉક્ટરો જાણી શકે છે કે હાડકાં સામાન્ય છે, નબળાં થઈ રહ્યાં છે (Osteopenia) અથવા Osteoporosis વિકસી ચૂક્યું છે. DEXA Scanમાં ખૂબ ઓછી માત્રામાં X-ray રેડિએશનનો ઉપયોગ થાય છે, તેથી તેને સુરક્ષિત તપાસ માનવામાં આવે છે.
આ ટેસ્ટ કેવી રીતે કરવામાં આવે છે?
NHSના જણાવ્યા મુજબ Bone Density Test એક Non-invasive (બિન-આક્રમક) અને પીડારહિત તપાસ છે. આવો જાણીએ Bone Density Test કેવી રીતે કરવામાં આવે છે.
- દર્દીને એક સપાટ ટેબલ પર સુવાડવામાં આવે છે.
- DEXA મશીન શરીરના ઉપરથી ધીમે-ધીમે પસાર થાય છે.
- Hip અને Spine ના હાડકાંના ચિત્રો લેવામાં આવે છે.
- સમગ્ર પ્રક્રિયામાં અંદાજે 10થી 20 મિનિટનો સમય લાગે છે.
- તપાસ માટે કોઈ ઈન્જેક્શન અથવા એનેસ્થેશિયાની જરૂર પડતી નથી.
- રિપોર્ટમાં મુખ્યત્વે T-Score અને Z-Score આપવામાં આવે છે.
- T-Score +1 થી -1 સુધી હોય તો હાડકાં સામાન્ય માનવામાં આવે છે.
- -1 થી -2.5 સુધી હોય તો તેને Osteopenia માનવામાં આવે છે.
- -2.5 અથવા તેનાથી ઓછું, જેમ કે -2.8 હોય તો તેને Osteoporosis માનવામાં આવે છે.
કયા લોકોએ આ ટેસ્ટ જરૂર કરાવવો જોઈએ?
મેડલાઇન પ્લસના જણાવ્યા મુજબ દરેક વ્યક્તિએ નિયમિત રીતે Bone Density Test કરાવવાની જરૂર નથી, પરંતુ કેટલાક લોકોમાં તેનું જોખમ વધુ હોય છે.
65 વર્ષ અથવા તેથી વધુ ઉંમરની મહિલાઓ
રજોનિવૃત્તિ પછી Estrogen હોર્મોન ઘટવાથી હાડકાં ઝડપથી નબળાં થઈ શકે છે. વધુ ઉંમર પણ હાડકાં નબળાં થવાનું એક કારણ માનવામાં આવે છે. ઉંમર વધવાની સાથે પુરુષોમાં પણ Bone Loss વધે છે.
વહેલી Menopause થયેલી મહિલાઓ
જો 45 વર્ષની ઉંમર પહેલાં Menopause થઈ જાય અથવા બંને અંડાશય દૂર કરવામાં આવ્યા હોય.
લાંબા સમય સુધી Steroid દવાઓ લેતા લોકો
જો કોઈ બીમારીમાં વ્યક્તિને લાંબા સમય સુધી Steroid દવાઓ આપવામાં આવતી હોય તો તેનાથી હાડકાં નબળાં થઈ શકે છે. આવા લોકોને Bone Density Test ની જરૂર પડી શકે છે.
50 વર્ષની ઉંમર પછી એકથી વધુ Fracture થવું
50 વર્ષની ઉંમર પછી ઓછી ઊંચાઈથી પડવાથી હાડકું તૂટી જવું અથવા એકથી વધુ વખત Fracture થવું Osteoporosis નું સંકેત હોઈ શકે છે.
પરિવારમાં Osteoporosis નો ઈતિહાસ હોય
ખાસ કરીને માતા અથવા પિતામાં Hip Fracture નો ઈતિહાસ હોય.
ઓછું વજન ધરાવતા લોકો
BMI ખૂબ ઓછું હોવું પણ જોખમ વધારે છે.
હાડકાંની નબળાઈની જાણ હંમેશા દુખાવાથી થતી નથી. ઘણી વખત Osteoporosis વર્ષો સુધી કોઈપણ લક્ષણ વિના વિકસતી રહે છે અને પ્રથમ વખત સામાન્ય રીતે નાની પડતાની ઘટના પછી Fractureના સ્વરૂપમાં સામે આવે છે. આવી સ્થિતિમાં Bone Density Test સમયસર જોખમ જાણી લેવાનો સૌથી અસરકારક માર્ગ છે. જો તમારી ઉંમર વધુ હોય, Menopause થઈ ગઈ હોય, લાંબા સમયથી Steroid દવાઓ લઈ રહ્યા હો અથવા મોટી ઈજા વિના Fracture થયું હોય, તો ડૉક્ટરની સલાહ લઈને Bone Density Test જરૂર કરાવો. સમયસર તપાસ, સંતુલિત આહાર, નિયમિત વ્યાયામ અને યોગ્ય સારવાર દ્વારા હાડકાંને લાંબા સમય સુધી મજબૂત રાખી શકાય છે.
