China Missiles: ચીનના બેલિસ્ટિક મિસાઇલ ભંડારની સંપૂર્ણ માહિતી, DF-11થી DF-27 સુધીની ક્ષમતાઓ જાણો
China Missiles: છેલ્લા બે દાયકામાં જેમણે પોતાની સૈન્ય અને આર્થિક ક્ષમતા વધારીને વિશ્વનું સૌથી વધુ ધ્યાન ખેંચ્યું છે, તેમાં ચીનનું નામ સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે. ચીને ખાસ કરીને પોતાના બેલિસ્ટિક મિસાઇલ ભંડારને અત્યંત મજબૂત બનાવ્યું છે. ચીનની પીપલ્સ લિબરેશન આર્મી રૉકેટ ફોર્સ (PLARF) પાસે હાલમાં વિશ્વનો સૌથી મોટો, સૌથી વૈવિધ્યસભર, પરંપરાગત અને પરમાણુ ક્ષમતાવાળો બેલિસ્ટિક મિસાઇલ કાફલો છે. તેની ઝડપથી આધુનિક બની રહેલી પ્રાદેશિક બેલિસ્ટિક મિસાઇલોમાં ઘણી એવી છે, જે પરંપરાગત અથવા પરમાણુ વૉરહેડ લઈ જવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. તેના કારણે માત્ર ભારત, જાપાન સહિત ચીનના પ્રાદેશિક પ્રતિસ્પર્ધીઓ જ નહીં, પરંતુ તાઇવાન અને અમેરિકા પણ ચિંતિત છે. ચીનના મિસાઇલ ભંડાર વિશેની માહિતી અહીં આપવામાં આવી છે.
ધ વૉર ઝોનના જણાવ્યા અનુસાર, તાઇવાન સંબંધિત કોઈપણ આપાતકાલીન પરિસ્થિતિ માટે તૈયાર ટૂંકા અંતરના સિસ્ટમથી લઈને અમેરિકા ના ગુઆમ પર હુમલો કરવા અને પશ્ચિમ પ્રશાંત વિસ્તારમાં ઊંડાણ સુધી અમેરિકી નૌકાદળને ધમકી આપવા સક્ષમ મધ્યમ અંતરના હથિયારો સુધી, ચીનની આ પ્રાદેશિક મિસાઇલો બેઇજિંગની ‘એન્ટી-એક્સેસ/એરિયા-ડિનાયલ’ (A2/AD) વ્યૂહરચનાનો મુખ્ય આધાર છે. જમીન પરથી લોન્ચ થતી મિસાઇલો માર્ગ મારફતે સરળતાથી ખસેડી શકાય તેવી, સોલિડ-ફ્યુઅલ આધારિત અને સતત વધુ ચોકસાઈ ધરાવતી બની રહી છે.
ઓછા અને વધુ અંતરની મિસાઇલો
ટૂંકા અંતરની બેલિસ્ટિક મિસાઇલ (SRBM) 1,000 કિલોમીટર (621 માઇલ) સુધીની રેન્જ ધરાવતી બેલિસ્ટિક મિસાઇલ છે. તેનો સામાન્ય રીતે યુદ્ધક્ષેત્ર અથવા નજીકના પ્રાદેશિક લક્ષ્યો માટે ઉપયોગ થાય છે.
મધ્યમ અંતરની બેલિસ્ટિક મિસાઇલ (MRBM) 1,000થી 3,000 કિલોમીટર (621થી 1,864 માઇલ) સુધીની રેન્જ આવરી લે છે. તેને વિશાળ વિસ્તારમાં આવેલા લક્ષ્યો પર હુમલો કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે.
ઇન્ટરમિડિયેટ-રેન્જ બેલિસ્ટિક મિસાઇલ (IRBM)ની રેન્જ 3,000થી 5,500 કિલોમીટર (1,864થી 3,418 માઇલ) હોય છે. આ રેન્જના આધારે તે દૂર આવેલા પ્રાદેશિક લક્ષ્યો સુધી પહોંચી શકે છે.
ટૂંકા અંતરની બેલિસ્ટિક મિસાઇલો
ચીનની PLARF પાસે DF-11, DF-15 અને DF-16 SRBM (ટૂંકા અંતરની બેલિસ્ટિક મિસાઇલ) પરિવારોના અનેક વર્ઝન છે. તેમની સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકાઓમાં તાઇવાન અને જાપાનના દ્વીપસમૂહના દક્ષિણ ભાગોને જોખમમાં મૂકવાનો સમાવેશ થાય છે. ખાસ કરીને જળમાર્ગ (સ્ટ્રેટ) પાર કોઈપણ અભિયાન માટે આ મિસાઇલો મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. અહીં ચીનની ટૂંકા અંતરની મિસાઇલોની માહિતી આપવામાં આવી છે.
DF-11A (CSS-7 Mod 2): DF-11ની શરૂઆત વર્ષ 1985માં થઈ હતી, જ્યારે નવી સિંગલ-સ્ટેજ સોલિડ-ફ્યુઅલ બેલિસ્ટિક મિસાઇલ પર કામ શરૂ થયું હતું. શરૂઆતની જરૂરિયાત 300 કિલોમીટર (186 માઇલ)ની રેન્જની હતી. DF-11ને વર્ષ 1992માં PLARFમાં સામેલ કરવામાં આવી હતી.
DF-15 (CSS-6): ચીને 1980ના દાયકામાં પરંપરાગત હથિયારોથી સજ્જ મોબાઇલ SRBM (શોર્ટ-રેન્જ બેલિસ્ટિક મિસાઇલ)ની નવી પેઢી વિકસાવવાનું શરૂ કર્યું હતું, જેનો મુખ્ય હેતુ નિકાસ ગ્રાહકોને ધ્યાનમાં રાખવાનો હતો. DF-15માં અનેક વખત સુધારાઓ કરવામાં આવ્યા છે. તેની મહત્તમ રેન્જ અંગેના અંદાજ 600 કિલોમીટર (373 માઇલ)થી લઈને 900 કિલોમીટર (559 માઇલ) સુધી જણાવવામાં આવે છે.
DF-16 (CSS-11): પરંપરાગત હથિયારોથી સજ્જ વધુ એક મોબાઇલ SRBM DF-16એ ધીમે ધીમે DF-15નું સ્થાન લીધું છે. તેને પ્રથમ વખત ચીનની વર્ષ 2015ની મિલિટરી પરેડમાં જાહેર કરવામાં આવી હતી. આ મિસાઇલ એડવાન્સ્ડ ગાઇડન્સ અને ફ્લાઇટ-કન્ટ્રોલ સિસ્ટમ પર આધારિત છે. તેની રેન્જ 1,000 કિલોમીટર (621 માઇલ)થી વધુ હોવાનું જણાવવામાં આવે છે.
મિડિયમ-રેન્જ બેલિસ્ટિક મિસાઇલો
છેલ્લા એક દાયકામાં ચીને પોતાની મિડિયમ-રેન્જ બેલિસ્ટિક મિસાઇલ ફોર્સની ગુણવત્તા અને સંખ્યા બંનેના આધુનિકીકરણમાં ભારે રોકાણ કર્યું છે. તેની પાસે અનેક પ્રકારની MRBM છે, જેને લાંબા અંતરની જમીન પરથી હુમલો કરતી ક્રૂઝ મિસાઇલોનું સમર્થન પ્રાપ્ત છે. આ મિસાઇલો ઇન્ડો-પેસિફિક વિસ્તારમાં પરંપરાગત તેમજ પરમાણુ બંને પ્રકારના મિશન પૂર્ણ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. તેમાંની કેટલીક મહત્વપૂર્ણ મિસાઇલો નીચે મુજબ છે.
DF-17 (CSS-22): PLARFમાં તાજેતરમાં સામેલ કરાયેલી સૌથી મહત્વપૂર્ણ મિસાઇલોમાં DF-17નો સમાવેશ થાય છે. આ વિશ્વની પ્રથમ એવી ઑપરેશનલ બેલિસ્ટિક મિસાઇલ છે, જેને શરૂઆતથી જ HGV (હાઇપરસોનિક ગ્લાઇડ વ્હીકલ) લઈ જવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે. 1,800થી 2,200 કિલોમીટરની રેન્જ સાથે DF-17 તાઇવાન, દક્ષિણ કોરિયા અને જાપાન ઉપરાંત ‘ફર્સ્ટ આઇલેન્ડ ચેઇન’માં આવેલા અમેરિકી સૈન્ય મથકો સુધી પહોંચી શકે છે.
DF-21: DF-21ની શરૂઆત 1970ના દાયકાના અંતમાં થઈ હતી, જ્યારે ચીને સોલિડ-ફ્યુઅલ બેલિસ્ટિક મિસાઇલો પર ગંભીરતાથી કામ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. DF-21નું પ્રથમ સફળ પરીક્ષણ વર્ષ 1985માં થયું હતું અને ત્યારબાદ તેને PLAની સેવામાં સામેલ કરવામાં આવી હતી. મૂળ DF-21માં એક પરમાણુ વૉરહેડ લઈ જવાની ક્ષમતા હતી. તે ચીનની પ્રથમ પેઢીની સોલિડ-ફ્યુઅલ વ્યૂહાત્મક મિસાઇલ શક્તિનું મુખ્ય હથિયાર હતું. તેની રેન્જ 1,750 કિલોમીટર (1,087 માઇલ) હોવાનું માનવામાં આવે છે.
ઇન્ટરમિડિયેટ-રેન્જ બેલિસ્ટિક મિસાઇલો
વર્ષો સુધી ચીન માટે મધ્યમ અંતરની DF-21 બેલિસ્ટિક મિસાઇલ તેની મુખ્ય વ્યૂહાત્મક શક્તિ રહી હતી. તેના વિવિધ વેરિઅન્ટ પરંપરાગત જમીન આધારિત હુમલા, એન્ટી-શિપ હુમલા અને પરમાણુ હુમલાની ક્ષમતા પ્રદાન કરતા હતા. હવે આ ભૂમિકા ઝડપથી વધુ અંતર સુધી હુમલો કરવાની ક્ષમતા ધરાવતી DF-26 IRBM નિભાવી રહી છે, જે ગુઆમ અને ત્યાં આવેલા મહત્વપૂર્ણ અમેરિકી સૈન્ય મથકોને પોતાની રેન્જમાં લાવીને PLARFની પહોંચ વધારે છે. વિકાસના તબક્કામાં રહેલી DF-27 મિસાઇલની રેન્જ વધુ હોવાની અપેક્ષા છે, જેના કારણે IRBM અને ICBM વચ્ચેનો તફાવત ખૂબ જ ઓછો રહી જશે.
DF-26 (CSS-18): DF-26 ઝડપથી PLARFની પ્રાદેશિક સ્ટ્રાઈક ફોર્સનો મુખ્ય ભાગ બની રહી છે. તે DF-21નું વધુ મોટું અને વધુ આધુનિક વર્ઝન હોવાનું માનવામાં આવે છે. સરળતાથી ખસેડી શકાય તેવા છ-એક્સલ TEL પર લગાડાયેલી બે-સ્ટેજ અને સોલિડ-ફ્યુઅલ આધારિત DF-26ને પ્રથમ વખત ચીનની વર્ષ 2015ની મિલિટરી પરેડમાં રજૂ કરવામાં આવી હતી અને ત્યારબાદના જ વર્ષે તેને ઑપરેશનલ સેવામાં સામેલ કરવામાં આવી હતી.
DF-26માં વધુ રેન્જ ઉપરાંત મિશન અનુસાર કામગીરી કરવાની ઉત્તમ ક્ષમતા છે. PLARFની અગાઉની ઘણી મિસાઇલોથી વિપરીત, તેને વાસ્તવમાં ડ્યુઅલ-કેપેબલ માનવામાં આવે છે. તે પરંપરાગત અથવા પરમાણુ વૉરહેડ લઈ જઈ શકે છે. તેની રેન્જ અંદાજે 3,000 કિલોમીટર (1,864 માઇલ) હોવાનું માનવામાં આવે છે.
DF-27 (CSS-X-24): આગામી પેઢીની સિસ્ટમ DF-27 PLARFના સતત આધુનિકીકરણને દર્શાવે છે. પેન્ટાગનના વર્ષ 2023ના મૂલ્યાંકન અનુસાર DF-27 હજુ વિકાસના તબક્કામાં હતી, પરંતુ એ જ વર્ષે લીક થયેલા અમેરિકી ગુપ્તચર દસ્તાવેજોમાં જણાવાયું હતું કે તેની કેટલીક સંખ્યા સેવામાં સામેલ થઈ ચૂકી છે. જો આ માહિતી સાચી હોય તો DF-27 ચીનની લાંબા અંતરની ચોક્કસ હુમલા કરવાની ક્ષમતામાં વધુ એક મોટો વધારો સાબિત થશે.
પેન્ટાગનના જણાવ્યા મુજબ આ મિસાઇલની રેન્જ 5,000થી 8,000 કિલોમીટર (3,107થી 4,971 માઇલ) સુધી હોઈ શકે છે, જે તેને ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ-રેન્જ શ્રેણીમાં મૂકે છે. આ અંદાજના નીચલા સ્તરે પણ તે લોન્ચ સ્થળના આધારે અલાસ્કા અને ઑસ્ટ્રેલિયાના કેટલાક ભાગો સહિત ‘સેકન્ડ આઇલેન્ડ ચેઇન’થી ઘણાં દૂર આવેલા લક્ષ્યો પર હુમલો કરી શકે છે.
હવામાંથી લોન્ચ થતી બેલિસ્ટિક મિસાઇલો
હવામાંથી લોન્ચ થતી બેલિસ્ટિક મિસાઇલ (ALBM) એક રસપ્રદ શ્રેણીમાં આવે છે. ALBMનો વિચાર નવો નથી; તેની ડિઝાઇન શીત યુદ્ધ (કોલ્ડ વૉર)ના સમયની છે. આજે ફરીથી આ મિસાઇલોનું મહત્વ વધી રહ્યું છે અને અનેક દેશો તેની ક્ષમતાઓ વિકસાવી રહ્યા છે. ચીન પણ તેમાં સામેલ છે. આ હથિયારોમાં સૌથી જાણીતી JL-1ને આજે ચીનના પરમાણુ ટ્રાયડ (ન્યૂક્લિયર ટ્રાયડ)નો હવાઈ ભાગ માનવામાં આવે છે.
JL-1: JL-1 ALBMને પીપલ્સ લિબરેશન આર્મી એર ફોર્સ (PLAAF)ના આધુનિક H-6N મિસાઇલ-વાહક વિમાનમાંથી લોન્ચ કરી શકાય છે. આ વિમાનોમાં સુધારેલ ફ્યુઝલેજ હોય છે, જે આ મોટા હથિયારોને બહાર લઈ જવાની સુવિધા આપે છે. ઉપરાંત તેમાં ઉડાન દરમિયાન ઇંધણ ભરવાની પ્રોબ પણ હોય છે, જેના કારણે તેની રેન્જમાં વધારો થાય છે.
JL-1 ALBM એ જ મિસાઇલ છે જેને પશ્ચિમમાં અગાઉ CH-AS-X-13 તરીકે ઓળખવામાં આવતી હતી. માનવામાં આવે છે કે તેનું વિકાસ કાર્ય ઓછામાં ઓછું વર્ષ 2010ના દાયકાના મધ્યથી ચાલી રહ્યું છે. ચીનનો દાવો છે કે JL-1 (સંભવિત રીતે H-6N સાથે)ની રેન્જ અંદાજે 8,000 કિલોમીટર (4,971 માઇલ) છે, જોકે તેની સત્તાવાર પુષ્ટિ થઈ નથી.
KD-21: ચીનનું H-6K વર્ઝન તેના સેન્ટર-વિંગ પાઇલન્સ પર નાના KD-21 ALBM લઈ જઈ શકે છે. આ નામ એન્ટી-શિપ મિસાઇલ તરફ સંકેત કરે છે, પરંતુ તેમાં જમીન આધારિત લક્ષ્યો પર હુમલો કરવાની ક્ષમતા પણ હોઈ શકે છે. આ મિસાઇલ ખાસ તૈયાર કરાયેલા MiG-31 ફોક્સહાઉન્ડ ઇન્ટરસેપ્ટર પરથી લોન્ચ કરવામાં આવે છે. તેની ટર્મિનલ ગતિ મેક 4થી 6 વચ્ચે અને રેન્જ 290 કિલોમીટર (180 માઇલ) સુધી હોવાનું જણાવાય છે.
ચીની મિસાઇલોની સંખ્યા
PLARFના મિસાઇલ ભંડારનો ચોક્કસ અંદાજ લગાવવો મુશ્કેલ છે, કારણ કે ચીન આ અંગે પારદર્શક રીતે માહિતી આપતું નથી. પેન્ટાગનના તાજેતરના અંદાજ અનુસાર PLARF પાસે 200 SRBM લોન્ચર છે, જેમાં અંદાજે 1,000 મિસાઇલો સામેલ છે. ઉપરાંત તેની પાસે 300 MRBM લોન્ચર છે, જેમાં અંદાજે 1,300 મિસાઇલો છે, તેમજ 300 IRBM લોન્ચર છે, જેમાં અંદાજે 550 DF-26 વર્ગની મિસાઇલો સામેલ છે.
વિશ્વના સંરક્ષણ નિષ્ણાતો લગભગ એકમત છે કે PLARFએ તુલનાત્મક રીતે નાની વ્યૂહાત્મક શક્તિમાંથી વિશ્વની સૌથી સક્ષમ મિસાઇલ સેનાઓમાં સ્થાન મેળવ્યું છે. તેના DF-11, DF-15 અને DF-21 જેવા જૂના સિસ્ટમો હથિયારોનો વિશાળ ભંડાર પ્રદાન કરે છે, જ્યારે DF-16, DF-17, DF-26 અને નવી DF-27 વધુ રેન્જ, વધુ ચોકસાઈ, હુમલાથી બચવાની ક્ષમતા અને કામગીરીમાં વધુ લવચીકતા પ્રદાન કરે છે.
બેઇજિંગે ડ્યુઅલ-યૂઝ મિસાઇલ સિસ્ટમોની સંખ્યા વધારીને પરંપરાગત અને પરમાણુ પ્રતિરોધ વચ્ચેનો તફાવત ધૂંધળો કરી દીધો છે. તેના કારણે સંકટની સ્થિતિમાં ચીનના ઇરાદાઓને સમજવાની દુશ્મનની ક્ષમતા વધુ મુશ્કેલ બની ગઈ છે. ભવિષ્યમાં તાઇવાન, ‘ફર્સ્ટ આઇલેન્ડ ચેઇન’ અથવા પશ્ચિમ પ્રશાંત વિસ્તારમાં અમેરિકી સેનાઓ સાથે જોડાયેલા કોઈપણ સંઘર્ષમાં આ મિસાઇલોની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા રહેશે.
