UP Advertisement Budget: યોગી સરકારનો જાહેરાત ખર્ચ ચર્ચામાં, આઠ વર્ષમાં ₹6,811 કરોડથી વધુ ખર્ચનો દાવો

UP Advertisement Budget: UP સરકારના પ્રચાર ખર્ચ પર અહેવાલ બાદ રાજકીય ઘમાસાણ, અખિલેશનો તીખો પ્રહાર

UP Advertisement Budget: ઉત્તર પ્રદેશની યોગી આદિત્યનાથ સરકારે સત્તામાં આવ્યા બાદથી પોતાના પ્રચાર-પ્રસાર પર પાણીની જેમ પૈસા ખર્ચ્યા છે. ન્યૂઝલૉન્ડ્રી (Newslaundry) દ્વારા રાજ્ય સરકારના સત્તાવાર બજેટ દસ્તાવેજોના વિશ્લેષણમાં આ દાવો કરવામાં આવ્યો છે. યોગી સરકારે જાહેરાતો પર દરરોજ સરેરાશ ₹2.32 કરોડ ખર્ચ્યા છે. જાહેરાત ખર્ચનો આ આંકડો કેન્દ્રની નરેન્દ્ર મોદી સરકારના સરેરાશ ખર્ચને પણ પાછળ છોડી દે છે.

કેન્દ્રની મોદી સરકારને પાછળ છોડી

ઉત્તર પ્રદેશ સરકારે નાણાકીય વર્ષ 2017-18થી 2024-25 (આઠ વર્ષ) દરમિયાન જાહેરાત અને પ્રચાર-પ્રસાર પર કુલ ₹6,811.94 કરોડ ખર્ચ્યા. આ પ્રમાણે યોગી સરકારનો સરેરાશ ખર્ચ દરરોજ લગભગ ₹2.32 કરોડ રહ્યો. મોદી સરકારનો છેલ્લા 11 વર્ષનો જાહેરાતો પર સરેરાશ ખર્ચ દરરોજ ₹1.5 કરોડ રહ્યો છે.

જો નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માટે ફાળવાયેલા ₹918.83 કરોડના બજેટ પ્રાવધાનને પણ ઉમેરવામાં આવે, તો નવ વર્ષનો કુલ પ્રચાર બજેટ ₹7,730 કરોડને પાર (સરેરાશ ₹2.35 કરોડ પ્રતિદિન) પહોંચે છે.

નીચે એક કોષ્ટક આપવામાં આવી રહ્યો છે, જેમાં વર્ષવાર જાહેરાતો પર થયેલા ખર્ચની માહિતી આપવામાં આવી છે. આ તમામ માહિતી RTI અને સરકારી દસ્તાવેજો દ્વારા પ્રાપ્ત કરવામાં આવી છે.

UP સરકારનો જાહેરાતો પર ખર્ચ

(નોંધ: નાણાકીય વર્ષ 2021-22માં સ્વતંત્રતા દિવસ/પ્રજાસત્તાક દિવસ કાર્યક્રમોના પ્રચાર માટે ₹1.67 કરોડ, પત્રકાર કલ્યાણ કોષ માટે ₹5.38 કરોડ તેમજ ફિલ્મ વિકાસ નિધિ માટે ₹15 કરોડ અલગથી ફાળવવામાં આવ્યા હતા. તેવી જ રીતે 2022-23 અને 2024-25માં પણ આ જ મથકો હેઠળ અલગ-અલગ રકમ ફાળવવામાં આવી હતી.)

સૌથી મોટો હિસ્સો ‘જાહેરાત અને વિઝ્યુઅલ પ્રચાર’ પર ખર્ચાયો

માહિતી અને જનસંપર્ક વિભાગના આઠ વર્ષના ખર્ચના વિશ્લેષણમાં સામે આવ્યું કે 83%થી વધુ રકમ માત્ર ‘Advertising and Visual Publicity’ પર ખર્ચવામાં આવી. આ જ તે મથક છે જેના માધ્યમથી સમાચારપત્રો, TV ચેનલો અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સને સરકારી નાણાં આપવામાં આવે છે.

• જાહેરાત અને વિઝ્યુઅલ પ્રચાર: ₹5,658.16 કરોડ (કુલ ખર્ચના 83%થી વધુ). 2017-18માં આ રકમ ₹236.33 કરોડ હતી, જે વધીને 2024-25માં ₹1,205.06 કરોડ (અત્યાર સુધીનું સર્વોચ્ચ સ્તર) પહોંચી.
• પ્રકાશન (Publications): ₹896.64 કરોડ, સરકારી ઉપલબ્ધિઓ અને વિકાસ કાર્યોની બુકલેટ, પેમ્ફલેટ અને પુસ્તકો છપાવવા માટે.
• અન્ય મથકો:
  • ક્ષેત્ર પ્રચાર (Field Publicity): ₹220.49 કરોડ
  • ફિલ્મ નિર્માણ: ₹20.32 કરોડ
  • સમુદાય રેડિયો અને TV: ₹11.46 કરોડ
  • ફોટો સેવાઓ: ₹7.73 કરોડ

કોને મળ્યા આ નાણાં? RTI પર મૌન

ન્યૂઝલૉન્ડ્રી દ્વારા રાજ્યના માહિતી વિભાગને RTI હેઠળ પૂછવામાં આવ્યું કે જાહેરાતની રકમ કયા-કયા મીડિયા સંસ્થાઓને આપવામાં આવી, પરંતુ સરકારે આ માહિતી આપવાનો ઇનકાર કર્યો. કેટલીક RTIનો કોઈ જવાબ મળ્યો નહીં, જ્યારે કેટલીકને એટલું કહીને નકારી કાઢવામાં આવી કે આટલા મોટા પ્રમાણમાં માહિતી એકત્ર કરવામાં ઘણો સમય લાગશે.

જોકે, 2021માં RTIથી મળેલા જવાબના આધારે ન્યૂઝલૉન્ડ્રીના એક અહેવાલમાં ખુલાસો થયો હતો કે યોગી સરકારે માત્ર એક વર્ષ (2020-21)માં TV ન્યૂઝ ચેનલોને ₹160 કરોડની જાહેરાતો આપી હતી. તેમાં સૌથી વધુ ₹28.82 કરોડ મુકેશ અંબાણીની માલિકીના Network18 ગ્રુપને મળ્યા હતા.

દરેક જગ્યાએ જાહેરાતોનો વ્યાપ: સમાચારપત્રોથી લઈને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ સુધી

રાજ્ય સરકારનું જાહેરાત અભિયાન માત્ર સરકારી બુલેટિન સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ દરેક જગ્યાએ જોવા મળે છે.

• પ્રિન્ટ મીડિયા (સમાચારપત્રો): જુલાઈ મહિનાના 29 દિવસ દરમિયાન માત્ર દૈનિક જાગરણના લખનૌ સંસ્કરણમાં UP સરકારની 54 જાહેરાતો (3 ફુલ પેજ, 32 હાફ પેજ, 19 ક્વાર્ટર પેજ) પ્રકાશિત થઈ, એટલે કે દરરોજ સરેરાશ 2થી વધુ જાહેરાતો. જ્યારે હિંદુસ્તાનના લખનૌ સંસ્કરણમાં એ જ સમયગાળા દરમિયાન 49 જાહેરાતો પ્રકાશિત થઈ.
• ડિજિટલ મીડિયા (વેબસાઇટ્સ અને એપ્સ): 14 માર્ચ 2026થી 30 દિવસ માટે asianetnews.com અને oneindia.com બંનેને ₹94.40-₹94.40 લાખના બેનર જાહેરાતો (‘સ્વાવલંબન ઉદ્યમ’, ‘UPમાં મહિલા સક્ષમ છે’ અને ‘સુપરફાસ્ટ રફ્તાર’ અભિયાન) આપવામાં આવ્યા. જાન્યુઆરી 2026માં અમર ઉજાલાની વેબસાઇટ પર ‘મિશન શક્તિ’ અને ‘ઉજ્જ્વલા યોજના’ના બેનર જાહેરાતો માટે માહિતી વિભાગે ₹70.80 લાખનું ચુકવણી કર્યું. સરકારે જાહેરાતો માટે ShareChat જેવા પ્રાદેશિક સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સનો પણ સહારો લીધો.

માહિતી વિભાગ સિવાય અન્ય વિભાગોનો પણ ભારે ખર્ચ

પ્રચાર પર ખર્ચ માત્ર માહિતી વિભાગ સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ રાજ્યના અન્ય વિભાગો પણ સ્વતંત્ર રીતે પોતાનું બજેટ ખર્ચી રહ્યા છે.

ઉદ્યોગ અને ઉદ્યોગ પ્રોત્સાહન વિભાગ: RTIથી પ્રાપ્ત માહિતી અનુસાર, આ વિભાગે 2024-25 અને 2025-26 દરમિયાન પ્રચાર પર ₹60 કરોડ ખર્ચ્યા. તેમાંના લગભગ ₹12 કરોડ માત્ર પ્રયાગરાજ કુંભ દરમિયાન પ્રચાર પર ખર્ચાયા.

‘YourStory’ સાથે ₹70 લાખનો કરાર

દસ્તાવેજો અનુસાર, જુલાઈ 2025માં ઉદ્યોગ નિર્દેશાલયે સ્ટાર્ટઅપ/ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ YourStory સાથે ₹70 લાખનો કરાર કર્યો. તેના હેઠળ:

• તમામ 75 જિલ્લાઓના ‘એક જિલ્લો, એક ઉત્પાદન’ (ODOP) ઉદ્યોગસાહસિકો અને કારીગરોની 100થી વધુ વાર્તાઓ આવરી લેવી.
• “Made in UP” બ્રાન્ડ, વારસો અને રોજગાર પર વિડિયો ફિલ્મ તૈયાર કરવી.
• હસ્તકલા અને નવીનતા પર 500 કૉફી ટેબલ પુસ્તકો તૈયાર કરવી.
• પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં રીલ્સ અને વિડિયો ફીચર્સ તૈયાર કરવા.

ન્યૂઝલૉન્ડ્રીએ આ ખર્ચ અને પ્રક્રિયા અંગે રાજ્યના માહિતી વિભાગ તથા YourStoryને પ્રશ્નો મોકલ્યા છે. આ અહેવાલ લખાય ત્યાં સુધી તેમનો કોઈ જવાબ આવ્યો નહોતો.

અખિલેશે કહ્યું- પ્રચારજીવી

UPના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી અને SP પ્રમુખ અખિલેશ યાદવે આ અહેવાલ સામે આવ્યા બાદ યોગી-મોદીની ડબલ એન્જિન સરકાર પર તીખો પ્રહાર કર્યો. અખિલેશે યોગીને ‘પ્રચારજીવી’ ગણાવ્યા. તેમણે ન્યૂઝલૉન્ડ્રીની લિંક X પર શેર કરતાં લખ્યું, “જેમ અયોધ્યા જવાનો રેકોર્ડ બનાવીને પણ અંતે મુખ્યમંત્રીજીને બદનામી સિવાય કંઈ મળ્યું નહીં, તેમ જ આત્મપ્રશંસાના ખોટા જાહેરાતો પર દરરોજ ₹2.3 કરોડ ખર્ચવા છતાં મુખ્યમંત્રીજીને અપયશ સિવાય કંઈ મળ્યું નહીં.”

અખિલેશે લખ્યું કે લખનૌના અગ્નિકાંડમાં પોતાના બાળકને ગુમાવનાર ‘દુઃખી માતા’ સાથે મુખ્યમંત્રીજીના દુર્વ્યવહારનો વિડિયો જ્યારે આખી દુનિયાએ જોયો, ત્યારે લોકોને તે જૂના વિડિયો પણ યાદ આવ્યા જેમાં મુખ્યમંત્રીજીએ કોવિડ દરમિયાન એક કર્તવ્યનિષ્ઠ જિલ્લા અધિકારી સાથે અયોગ્ય વાતચીત કરી હતી અથવા એક સત્યનિષ્ઠ પ્રોફેસર અને પત્રકાર સાથે અપમાનજનક શબ્દો વાપર્યા હતા.

અખિલેશે આગળ લખ્યું, “મુખ્યમંત્રીજીનો કાર્યકાળ હંમેશા ઇતિહાસમાં એ રીતે નોંધાશે કે તેમના સમયમાં જ અયોધ્યાના પ્રભુ રામજીના મંદિરમાં ‘ચઢાવો-ચંદો-દાન’ની ચોરી થઈ હતી અને આરોપીઓને બચાવવા માટે મુખ્યમંત્રીજીએ જે ખામીઓભરી SIT બનાવી હતી, તેના પર કોઈને વિશ્વાસ નહોતો. ત્યારબાદ દિલ્હીએ પોતાની SIT બનાવી હતી.”

તેમણે વધુમાં લખ્યું કે વિપક્ષ પર ખોટા કેસો કરવા, બુલડોઝરના દુરુપયોગ, ખોટા એન્કાઉન્ટર દ્વારા બદલો લેવાની રાજનીતિ, PDA પર અત્યાચાર, ‘હાતા નહીં ભાતા’ જેવી ઘૃણાસ્પદ હકીકતો, લોકોના ઘર, દુકાનો અને યુનિવર્સિટીઓ તોડવી, ભ્રષ્ટાચારનું સંસ્થાકરણ, કસ્ટડીમાં મોતના રેકોર્ડ તથા પોલીસ અને અન્ય પ્રશાસનના અપરાધીકરણ માટે પણ મુખ્યમંત્રીજીનો કાર્યકાળ નકારાત્મક રીતે યાદ રાખવામાં આવશે. અને હા, ડબલ એન્જિનની ટક્કરના કારણે વીજળી, પાણી અને માર્ગ જેવી મૂળભૂત જરૂરિયાતોની બેદરકારીના સમય તરીકે પણ.

અખિલેશે અંતમાં લખ્યું, “વિચાર વિના પ્રચારથી કંઈ પ્રાપ્ત થતું નથી. મુખ્યમંત્રીજી એકાંતમાં બેસીને વિચાર કરશે તો તેમને સમજાશે કે: ‘તેમનું પ્રચાર તંત્ર જ તેમનો અંત કરી રહ્યું છે.'”