Jana Gana Mana vs Vande Mataram: ઘણા લોકો રાષ્ટ્રગાન અને રાષ્ટ્રગીત શબ્દોને લઈને ઘણીવાર મૂંઝવણમાં પડી જાય છે. આ બંને એકસરખાં નથી. રવીન્દ્રનાથ ટાગોર દ્વારા લખાયેલું ‘જન-ગણ-મન’ ભારતનું રાષ્ટ્રગાન છે, જ્યારે બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય દ્વારા લખાયેલું ‘વંદે માતરમ’ રાષ્ટ્રગીત છે. ભારતની આઝાદીની લડતમાં બંનેની ઐતિહાસિક ભૂમિકા રહી છે અને આજે પણ તે દેશભક્તિના પ્રતીક છે. જોકે, બંનેને અલગ-અલગ બંધારણીય માન્યતા પ્રાપ્ત છે અને તેમના માટે અલગ-અલગ સત્તાવાર નિયમો તથા ગાવા-વગાડવા માટેના દિશાનિર્દેશો છે.
હવે રાષ્ટ્રગાન અને રાષ્ટ્રગીત ગાવા તથા વગાડવાના નિયમો અને તફાવતને સમજી લો. તેનાથી બંને રાષ્ટ્રીય પ્રતીકો પ્રત્યે સન્માન દર્શાવવામાં અને મૂંઝવણની સ્થિતિથી બચવામાં મદદ મળશે.
નોબેલ વિજેતા રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે લખ્યું હતું ભારતનું રાષ્ટ્રગાન
નોબેલ પુરસ્કાર વિજેતા રવીન્દ્રનાથ ટાગોર દ્વારા રચાયેલું જન ગણ મન 24 જાન્યુઆરી 1950ના રોજ ભારતીય બંધારણ સભાએ ભારતના રાષ્ટ્રગાન તરીકે અપનાવ્યું હતું. ગૃહ મંત્રાલય અનુસાર, રાષ્ટ્રગાનના સંપૂર્ણ સંસ્કરણને ગાવા અથવા વગાડવામાં સામાન્ય રીતે લગભગ 52 સેકન્ડનો સમય લાગવો જોઈએ. કેટલાક ખાસ સમારંભોના પ્રસંગે લગભગ 20 સેકન્ડના ટૂંકા સંસ્કરણની મંજૂરી છે.
રાષ્ટ્રગાન સરકારી સમારંભો, રાષ્ટ્રીય ઉત્સવો અને ભારત સરકાર દ્વારા જણાવવામાં આવેલા અન્ય પ્રસંગોએ ગાવામાં અથવા વગાડવામાં આવે છે. નાગરિકો પાસેથી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે કે જ્યારે પણ રાષ્ટ્રગાન વગાડવામાં આવે ત્યારે તેઓ શિસ્ત જાળવે અને સન્માનપૂર્વક ઊભા રહે.
ભારતનું રાષ્ટ્રગીત શું છે?
રાષ્ટ્રીય ગીત ‘વંદે માતરમ’ બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય દ્વારા લખવામાં આવ્યું હતું અને પ્રથમ વખત તેમની નવલકથા ‘આનંદમઠ’માં આવ્યું હતું. આ ગીત ભારતના સ્વતંત્રતા સંગ્રામનું એક શક્તિશાળી પ્રતીક બની ગયું અને તેણે અસંખ્ય સ્વતંત્રતા સેનાનીઓને પ્રેરણા આપી હતી. 24 જાન્યુઆરી 1950ના રોજ બંધારણ સભાએ નિર્ણય લીધો કે સ્વતંત્રતા આંદોલનમાં તેના ઐતિહાસિક યોગદાનને કારણે તેને સન્માન આપવામાં આવશે. તેને સત્તાવાર રીતે ‘રાષ્ટ્રગીત’ તરીકે માન્યતા પ્રાપ્ત છે.
રાષ્ટ્રગાન અને રાષ્ટ્રગીત વચ્ચે શું તફાવત છે?
રાષ્ટ્રગાન અને રાષ્ટ્રગીત બંને ભારતની રાષ્ટ્રીય ઓળખનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે, પરંતુ તેમની સાથે જોડાયેલા નિયમો અલગ-અલગ છે. બંને ભારતની રાષ્ટ્રીય ઓળખનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, પરંતુ તેમનો સત્તાવાર દરજ્જો અલગ છે.
| રાષ્ટ્રગાન (જન ગણ મન) | રાષ્ટ્રગીત (વંદે માતરમ) |
|---|---|
| ‘જન ગણ મન’ રાષ્ટ્રગાન છે અને તેને ખાસ ઔપચારિક નિયમો અનુસાર ગાવામાં અથવા વગાડવામાં આવે છે. | ‘વંદે માતરમ’ રાષ્ટ્રગીત છે અને ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલું તેનું પોતાનું સત્તાવાર પ્રોટોકોલ છે. |
| રાષ્ટ્રગાનના સંપૂર્ણ સંસ્કરણ માટે 52 સેકન્ડનો સમય નિર્ધારિત છે. | તે પ્રથમ વખત 1875માં બંગદર્શનમાં પ્રકાશિત થયું હતું અને બાદમાં 1882માં તેમની નવલકથા આનંદમઠનો ભાગ બન્યું હતું. |
| જન ગણ મનની રચના સંસ્કૃતનિષ્ઠ બંગાળી (સંસ્કૃતાઇઝ્ડ બંગાળી)માં કરવામાં આવી હતી. | તેને પ્રથમ વખત 1896માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના કલકત્તા અધિવેશનમાં રવીન્દ્રનાથ ઠાકુરે ગાયું હતું. |
| તેને પ્રથમ વખત 27 ડિસેમ્બર 1911ના રોજ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના કલકત્તા અધિવેશનમાં ગાવામાં આવ્યું હતું. | 24 જાન્યુઆરી 1950ના રોજ બંધારણ સભાએ તેના ઐતિહાસિક યોગદાનને ધ્યાનમાં રાખીને તેને રાષ્ટ્રીય ગીત (નેશનલ સોંગ)નું સન્માન આપ્યું હતું. |
| 24 જાન્યુઆરી 1950ના રોજ બંધારણ સભાએ તેને ભારતના રાષ્ટ્રીય ગાન (નેશનલ એન્થમ) તરીકે અપનાવ્યું હતું. | બંનેનો એકબીજાના સ્થાને ઉપયોગ કરી શકાતો નથી અને સરકારી સમારંભો તથા જાહેર કાર્યક્રમો દરમિયાન બંનેની પોતાની અલગ ભૂમિકા હોય છે. |
રાષ્ટ્રગાન માટે 52 સેકન્ડનો સમય શા માટે હોય છે?
ગૃહ મંત્રાલયની ઓફિશિયલ વેબસાઇટ પર ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર, ‘ભારતના રાષ્ટ્રગાન સંબંધિત આદેશ’ પ્રમાણે, ‘જન ગણ મન’નું સંપૂર્ણ સત્તાવાર સંસ્કરણ લગભગ 52 સેકન્ડમાં ગાવામાં અથવા વગાડવામાં આવે છે. આ સમયગાળો ગીતના મૂળ શબ્દો અને સત્તાવાર ધૂન (ઓફિશિયલ મ્યુઝિકલ કમ્પોઝિશન) અનુસાર નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યો છે. જો તેને ખૂબ ઝડપી અથવા ખૂબ ધીમી ગતિએ ગાવામાં આવે તો સત્તાવાર પ્રસ્તુતિ પ્રભાવિત થાય છે. તેથી સમગ્ર દેશમાં એકસમાન અને ગૌરવપૂર્ણ પ્રસ્તુતિ સુનિશ્ચિત કરવા માટે 52 સેકન્ડનું ધોરણ અપનાવવામાં આવ્યું છે.
સ્વતંત્રતા દિવસ પર રાષ્ટ્રગાન અને રાષ્ટ્રગીતનું સન્માન કેવી રીતે કરવું?
નાગરિકોએ રાષ્ટ્રગાન અને રાષ્ટ્રગીત સાથે જોડાયેલા સત્તાવાર નિયમોને સમજવા જોઈએ. ‘જન-ગણ-મન’ માટે નિર્ધારિત નિયમો છે, જેમાં તેનું 52 સેકન્ડનું સંપૂર્ણ સંસ્કરણ અને તેને ગાતી વખતે શિષ્ટાચારનું પાલન કરવું સામેલ છે. ‘વંદે માતરમ’ માટે અલગ સરકારી દિશાનિર્દેશો છે, જે તેના ઐતિહાસિક મહત્વને દર્શાવે છે.
