Blue Economy શું છે? PM મોદીએ મજબૂત બનાવવાનું આપ્યું વિઝન, મરીન ઇકોનોમીથી કેવી રીતે છે અલગ

ભારત માટે Blue Economy શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે? જાણો તેના ક્ષેત્રો અને ફાયદા

પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ 15 ઓગસ્ટના રોજ 80મા સ્વાતંત્ર્ય દિવસના અવસરે ‘સપ્તધારા’ વિકાસનું સાત-સૂત્રિય વિઝન આપ્યું. આ વિઝન ભારતના ભવિષ્યની પ્રગતિના મુખ્ય આધાર તરીકે મેન્યુફેક્ચરિંગ, કૃષિ અને ફૂડ પ્રોસેસિંગ, ટેક્નોલોજી અને ઇનોવેશન, ગતિ શક્તિ, સંરક્ષણ, ગ્રીન અને બ્લુ ઇકોનોમી તથા સોફ્ટ પાવર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. આ ફ્રેમવર્કનો હેતુ ભારતની આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક ક્ષમતાઓને મજબૂત બનાવવાનો અને ‘વિકસિત ભારત’ તરફ દેશની યાત્રાને ઝડપી બનાવવાનો છે. PM મોદીએ ટકાઉ વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ભારતના કુદરતી સંસાધનો, પર્યાવરણ અને દરિયાકાંઠાની સંપત્તિની ક્ષમતા પર ભાર મૂક્યો. તેનો હેતુ આર્થિક વિકાસને સ્વચ્છ ઊર્જા, પર્યાવરણની સ્થિરતા અને બ્લુ ઇકોનોમી સાથે જોડાયેલી તકો સાથે જોડવાનો છે. આખરે બ્લુ ઇકોનોમી શું છે? તેના વિશે વિગતવાર જણાવવા જઈ રહ્યા છીએ.

બ્લુ ઇકોનોમીનો અર્થ સમુદ્ર અને દરિયાકાંઠાના સંસાધનોના ટકાઉ ઉપયોગથી છે, જેથી આર્થિક વિકાસને પ્રોત્સાહન મળી શકે, લોકોની આજીવિકામાં સુધારો થઈ શકે અને સાથે સાથે દરિયાઈ પરિસ્થિતિતંત્રનું સ્વાસ્થ્ય પણ સુરક્ષિત રહી શકે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, આ સમુદ્ર સાથે જોડાયેલા વેપાર અને વિકાસને એવી રીતે ચલાવવાની સંકલ્પના છે, જેથી પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના આર્થિક લાભ મેળવી શકાય.

બ્લુ ઇકોનોમીમાં શું-શું સામેલ છે?

આ માત્ર માછીમારી પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેમાં અનેક પ્રકારના પરંપરાગત અને નવા ક્ષેત્રો સામેલ છે:

• મત્સ્યપાલન અને એક્વાકલ્ચર: માછલી ઉછેર, દરિયાઈ જીવોનું સંવર્ધન અને સી-ફૂડ પ્રોસેસિંગ.
• દરિયાઈ પરિવહન અને બંદરો: વૈશ્વિક વેપારનો 80%થી વધુ હિસ્સો દરિયાઈ જહાજો દ્વારા થાય છે. ગ્રીન પોર્ટ્સ અને કાર્યક્ષમ શિપિંગનો વિકાસ તેમાં મુખ્ય છે.
• દરિયાઈ પર્યટન: દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ઇકો-ટૂરિઝમ, ક્રૂઝ ટૂરિઝમ અને વોટર સ્પોર્ટ્સ.
• નવીનીકરણીય ઊર્જા: સમુદ્રના મોજાં, ભરતી-ઓટની ઊર્જા અને દરિયાકાંઠાની પવન ઊર્જાથી વીજળી ઉત્પન્ન કરવી.
• ડીપ-સી માઇનિંગ અને બાયોટેક્નોલોજી: સમુદ્રની ઊંડાઈમાં રહેલા ખનિજો, જેમ કે પોલીમેટાલિક નોડ્યુલ્સ,નું નિષ્કર્ષણ અને દરિયાઈ જીવોમાંથી દવાઓ તથા સામગ્રી બનાવવી.

આ ‘મરીન ઇકોનોમી’થી અલગ કેવી રીતે છે?

પરંપરાગત મરીન ઇકોનોમીમાં માત્ર સંસાધનોના શોષણ અને નફા પર ધ્યાન આપવામાં આવતું હતું, ભલે તેનાથી પર્યાવરણને કેટલું પણ નુકસાન પહોંચે, જેમ કે અતિશય માછીમારી અથવા તેલનું લીકેજ. જ્યારે બ્લુ ઇકોનોમીનો મુખ્ય ભાર ‘ટકાઉપણું’ પર છે. તેનો સિદ્ધાંત છે કે આપણે સમુદ્રમાંથી એટલું જ લઈએ જેટલું સમુદ્ર પોતાને ફરીથી પુનઃસ્થાપિત કરી શકે અને સમુદ્રમાં કચરો અથવા પ્લાસ્ટિક ન ફેંકીએ.

ભારત માટે બ્લુ ઇકોનોમી શા માટે જરૂરી છે?

ભારત માટે બ્લુ ઇકોનોમીનું મહત્વ ખૂબ વધારે છે:

1. વિશાળ દરિયાકાંઠો: ભારત પાસે આશરે 7516 કિલોમીટર લાંબો દરિયાઈ કિનારો અને 9 દરિયાકાંઠાના રાજ્યો છે.
2. વિશિષ્ટ આર્થિક ક્ષેત્ર: ભારત પાસે 20 લાખ ચોરસ કિલોમીટરથી વધુનો ‘એક્સક્લુઝિવ ઇકોનોમિક ઝોન’ છે, જે સંસાધનોથી સમૃદ્ધ છે.
3. રોજગારની તકો: દેશની કરોડો વસ્તી પોતાની આજીવિકા માટે સીધી અથવા પરોક્ષ રીતે સમુદ્ર પર નિર્ભર છે.
4. ડીપ ઓશન મિશન: ભારત સરકારે ઊંડા સમુદ્રના રહસ્યો અને ખનિજોની શોધ માટે આ મહત્વાકાંક્ષી મિશન શરૂ કર્યું છે.

જેમ ‘ગ્રીન ઇકોનોમી’ જમીન પર પર્યાવરણને અનુકૂળ વિકાસની વાત કરે છે, તેવી જ રીતે ‘બ્લુ ઇકોનોમી’ સમુદ્રના સંરક્ષણની સાથે આર્થિક પ્રગતિની વાત કરે છે.