Diamer Bhasha Dam: તક્ષશિલાની બૌદ્ધ વિરાસત પર મોટું સંકટ, ડાયમર-ભાષા ડેમથી હજારો વર્ષ જૂનો ઇતિહાસ પાણીમાં ડૂબવાનો ખતરો
Diamer Bhasha Dam: પાકિસ્તાનની ધરતી પર સમૃદ્ધ બૌદ્ધ વિરાસત છે. તેમાં તક્ષશિલાને દુનિયા જાણે છે, જે પ્રાચીન ગ્રીકો-ઇન્ડિયન શહેર છે. તાજેતરમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સંસ્કૃતિ એજન્સીએ પાકિસ્તાન સરકારને ચેતવણી આપી છે કે જો તક્ષશિલા પર ધ્યાન આપવામાં નહીં આવે તો તેનો વિશ્વ ધરોહરનો દરજ્જો છીનવાઈ શકે છે. હજારો વર્ષ જૂનો બૌદ્ધ ઇતિહાસ એક એવા પ્રોજેક્ટને કારણે જોખમમાં છે, જેને ઘણા નિષ્ણાતો બિનજરૂરી અને જરૂર કરતાં વધુ ખર્ચાળ માને છે. આ સિંધુ નદી પર બની રહેલો ડાયમર-ભાષા ડેમ પ્રોજેક્ટ છે. તેના પર માત્ર સંસ્કૃતિ અને પર્યાવરણના જાણકારોને જ વાંધો નથી. ગિલગિત-બાલ્ટિસ્તાનમાં હોવાના કારણે ભારત પણ તેનો વિરોધ કરે છે.
આ ડેમ સિલ્ક રૂટ પર બની રહ્યો છે. આ રૂટે સદીઓ સુધી મધ્ય એશિયા, ચીન, ભારત અને ફારસને વેપારની સાથે-સાથે વિચારો, સંસ્કૃતિ અને ધર્મના આદાન-પ્રદાન દ્વારા જોડ્યા હતા. પ્રાચીન સિલ્ક રૂટ અને ઉપરવાસની સિંધુ નદીના કિનારે, ગિલગિત-બાલ્ટિસ્તાન અને ખૈબર-પખ્તૂનખ્વાની સરહદ સાથે જોડાયેલા વિસ્તારમાં હજારો બૌદ્ધ સ્તૂપો અને શિલાલેખો છે. આ શિલાલેખો બ્રાહ્મી, તિબેટી અને ભારતીય ઉપખંડ તથા તિબેટી ઉચ્ચપ્રદેશની પ્રાચીન ભાષાઓમાં છે. ડાયમર-ભાષા ડેમ શરૂ થવાથી મોટાભાગના શિલાલેખો પાણીમાં ડૂબી જશે. તેનાથી દક્ષિણ એશિયાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ પુરાતત્વીય સ્થળોમાંથી એકનો અંત આવી જશે.
નિષ્ણાતોને શા માટે વાંધો છે
ઓન્ટારિયોના વોટરલૂમાં વિલ્ફ્રેડ લૉરિયર યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર જેસન નેલિસ અને ડૉક્ટર અલી ઝૈદીએ એક્સપ્રેસ ટ્રિબ્યુન સાથે પાકિસ્તાનની પ્રાચીન વિરાસત ગુમાવીને જળવિદ્યુત સ્ટેશન બનાવવાના મુદ્દા પર અભિપ્રાય શેર કર્યો છે. નેલિસે કહ્યું છે કે જળ સંસાધનો પર નિયંત્રણની જરૂર છે, પરંતુ પડકાર એ છે કે ભૂતકાળને બચાવવા અને ભવિષ્યમાં તેના વિશે માહિતી જાળવી રાખવા વચ્ચે સંતુલન કેવી રીતે બનાવવું.
ઝૈદી કહે છે કે સિંધુ નદી પાકિસ્તાનમાં જીવનનો સ્ત્રોત છે. તે માત્ર વર્તમાન જૈવિક જીવન માટે જ નહીં, પરંતુ ઐતિહાસિક વિરાસતને બચાવવા માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે. જ્યારે નદીના ઉપરવાસમાં પાણીના પ્રવાહમાં ફેરફાર કરવામાં આવે છે ત્યારે માત્ર નીચાણવાળા વિસ્તારોની ખેતી પર અસર થતી નથી, પરંતુ મહત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક સ્થળો ડૂબી જવાનો ખતરો પણ ઊભો થાય છે.
21મી સદીમાં તમને જળવિદ્યુત (હાઇડ્રોપાવર)ની જરૂર નથી. તે માત્ર સોલર અને બેટરી કરતાં વધુ મોંઘી નથી, પરંતુ પર્યાવરણ માટે પણ નુકસાનકારક છે અને લોકો માટે અનુકૂળ પણ નથી. દાસૂ ડેમ અને ડાયમર-ભાષા ડેમ બનીને તૈયાર થશે ત્યારે ખૂબ જ મોંઘા સાબિત થશે.- જળ નિષ્ણાત હસન અબ્બાસે
પાકિસ્તાને ધ્યાન આપવું જરૂરી
નેલિસ આ વાત પર ભાર મૂકે છે કે આ સ્થળોની સુરક્ષા માટે કાનૂની માળખા અને સંસાધનોના મામલે દરેક પ્રાંતમાં સ્થિતિ અલગ-અલગ હોય છે. અમે ગિલગિત-બાલ્ટિસ્તાન ટૂરિઝમ સેક્રેટેરિયેટ સાથે મળીને કામ કરીએ છીએ, જે પુરાતત્વ વિભાગની દેખરેખ રાખે છે. એ જરૂરી છે કે નાગરિકો આ સ્થળોની સુરક્ષાની આશામાં ચૂપ ન બેસે.
જળ નિષ્ણાત હસન અબ્બાસ કહે છે કે જો આપણે તક્ષશિલા જેવી જગ્યાઓની અવગણના કરી રહ્યા છીએ, જે ઇસ્લામાબાદથી માત્ર એક કલાકના અંતરે છે, તો આ કેવી રીતે ખાતરી કરી શકીએ કે કોઈ દૂરના વિસ્તારમાં બનનારા ડેમના મામલે તે જગ્યાઓની સુરક્ષા માટે કામ ધીમું કરવામાં આવશે. અથવા તો તેના પર ફરીથી વિચાર પણ કરવામાં આવશે.
ભારતનો વાંધો
ભારત ડાયમર-ભાષા ડેમના નિર્માણનો કડક વિરોધ કરે છે કારણ કે તે ગિલગિત-બાલ્ટિસ્તાનમાં સિંધુ નદી પર બનાવવામાં આવી રહ્યો છે. આ વિસ્તાર જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોનો ભાગ છે. તેના પર પાકિસ્તાનનો ગેરકાયદેસર કબજો છે. ભારત આ નિર્માણને પોતાની પ્રાદેશિક સંપ્રભુતા વિરુદ્ધના પગલા તરીકે જુએ છે.
ભારતનું માનવું છે કે પાકિસ્તાનના કબજા હેઠળના વિસ્તારોમાં પાકિસ્તાન અથવા ચીન જેવી ત્રીજી પાર્ટી તરફથી કોઈપણ બાંધકામ કાર્ય ગેરકાયદેસર અને અસ્વીકાર્ય છે. ભારતના વિદેશ મંત્રાલયે આ વિવાદિત વિસ્તારોમાં માળખાકીય પ્રોજેક્ટ્સને લઈને પાકિસ્તાન અને ચીન સમક્ષ વારંવાર પોતાનો ઔપચારિક વિરોધ નોંધાવ્યો છે.
