FSSAI Warning Label: તમે સુપરમાર્કેટમાં બિસ્કિટ, નમકીન, બ્રેકફાસ્ટ સિરિયલ અથવા બાળકોના સ્નૅકનું પેકેટ ઉઠાવો છો અને થોડી જ સેકન્ડમાં જાણી શકો કે તેમાં કેટલી વધુ માત્રામાં ખાંડ, મીઠું અથવા સેચ્યુરેટેડ ફેટ છે. આ જ વિચાર ‘ફ્રન્ટ-ઓફ-પૅક વૉર્નિંગ લેબલ’ (પૅકેટના આગળના ભાગમાં ચેતવણીવાળું લેબલ) પાછળ છે. ઘણા વર્ષોની ચર્ચા અને કાનૂની ખેંચતાણ બાદ, સુપ્રીમ કોર્ટે હવે કેન્દ્ર સરકાર અને ‘ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઑથોરિટી ઑફ ઇન્ડિયા’ (FSSAI)ને તેના પર અંતિમ નિર્ણય લેવાની છેલ્લી તક આપી છે.
આ મામલો 13 ઑગસ્ટે જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ કે. વિનોદ ચંદ્રનની બેન્ચ સમક્ષ આવ્યો હતો. કોર્ટે વધુ ખાંડ, મીઠું અને સેચ્યુરેટેડ ફેટવાળા ખાદ્ય પદાર્થો પર ચેતવણીવાળા લેબલ લગાવવાના FSSAIના વલણ પર સખત નારાજગી વ્યક્ત કરી. કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને પોતાનો અંતિમ નિર્ણય રેકોર્ડ પર રાખવા માટે બે અઠવાડિયાનો સમય આપ્યો અને ચેતવણી આપી કે જો સરકાર કાર્યવાહી નહીં કરે તો તે આગળ વધુ નિર્દેશો જાહેર કરી શકે છે.
જે પ્રસ્તાવ પર ચર્ચા થઈ રહી છે તેને ‘ફ્રન્ટ-ઓફ-પૅક લેબલિંગ’ (FOPL) કહેવામાં આવે છે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ એ છે કે ગ્રાહકોને ન્યુટ્રિશનની વિગતવાર માહિતી શોધવા માટે પરેશાન ન થવું પડે; જો ખાદ્ય પદાર્થમાં ખાંડ, મીઠું અથવા સેચ્યુરેટેડ ફેટની માત્રા વધુ હોય, તો પૅકેટના આગળના ભાગમાં જ સ્પષ્ટ રીતે ચેતવણી લખેલી હોય.
FSSAIનું નવું પ્રપોઝલ
પરંતુ FSSAIનું નવું પ્રપોઝલ કેટલીક અલગ દિશામાં હતું. 3 ઑગસ્ટે આપવામાં આવેલા કમ્પ્લાયન્સ એફિડેવિટમાં, રેગ્યુલેટરે ન્યુટ્રિઅન્ટની માત્રા અને સર્વિંગ સાઇઝની સાથે એડેડ શુગર, સેચ્યુરેટેડ ફેટ અને સોલ્ટની દૈનિક ભલામણ કરાયેલી મર્યાદા (recommended daily limits) દર્શાવવાનો પ્રસ્તાવ આપ્યો. જણાવવામાં આવેલી મર્યાદાઓ હતી – 25 ગ્રામ ખાંડ, 10 ગ્રામ સેચ્યુરેટેડ ફેટ અને 5 ગ્રામ મીઠું. તેમાં જરૂરી નથી કે એવી સ્પષ્ટ ચેતવણી હોય જે ખરીદદારને જણાવે કે પ્રોડક્ટમાં આમાંથી કોઈ ન્યુટ્રિઅન્ટ વધુ માત્રામાં છે.
બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, ગ્રાહકને આંકડા તો મળી શકે છે, પરંતુ તેને સમજવાની અને તેનો અર્થ કાઢવાની જવાબદારી તેની પોતાની રહેશે.
સુપ્રીમ કોર્ટ નારાજ કેમ છે?
આ જ તફાવત સુપ્રીમ કોર્ટની ચિંતાનું મુખ્ય કારણ લાગે છે. બેન્ચે સવાલ કર્યો કે FSSAI સ્પષ્ટ ચેતવણી આધારિત સિસ્ટમ અપનાવવામાં કેમ અચકાઈ રહ્યું છે અને એવી સંભાવના વ્યક્ત કરી કે રેગ્યુલેટરી નિર્ણયોમાં ઇન્ડસ્ટ્રીની ચિંતાઓનો પ્રભાવ પડી રહ્યો છે. કોર્ટે કહ્યું, “આ મામલો નાગરિકો – ખાસ કરીને વધી રહેલા બાળકો –ના સ્વાસ્થ્ય સાથે જોડાયેલો છે.” કોર્ટે ભારપૂર્વક કહ્યું કે આવા નિર્ણયો કોર્પોરેટ દબાણથી પ્રભાવિત ન થવા જોઈએ.
કોર્ટે પૂછ્યું કે શું સરકાર પર મોટી કોર્પોરેટ કંપનીઓનું દબાણ છે અને અધિકારીઓ પર તે દબાણ સામે ઝૂકવાનો આરોપ લગાવ્યો. બેન્ચે ગ્રાહકોના જાણવાના અધિકાર પર ખાસ ભાર મૂક્યો. કોર્ટે કહ્યું, “મેન્યુફેક્ચરર્સને તે પસંદ ન પણ આવે, પરંતુ ગ્રાહકોને ખબર હોવી જોઈએ.” અને જ્યારે કેન્દ્રએ દલીલ કરી કે પરંપરાગત ભારતીય ખાદ્ય પદાર્થો પર આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો લાગુ કરવું મુશ્કેલ હોઈ શકે છે, ત્યારે કોર્ટે પૂછ્યું: “શું ભારતે અવિકસિત દેશ જ બની રહેવું જોઈએ?”
ફૂડ ઇન્ડસ્ટ્રીને આનાથી શું લેવાદેવા છે?
સરકારે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે કે વૉર્નિંગ લેબલની ભારતીય ઉત્પાદનો, જેમાં પરંપરાગત ફૂડ પ્રોડક્ટ્સ પણ સામેલ છે, તેના પર શું અસર પડી શકે છે. સુનાવણી દરમિયાન, એડિશનલ સોલિસિટર જનરલ બૃજેન્દ્ર ચાહરે જણાવ્યું કે કેટલાક આંતરરાષ્ટ્રીય ન્યુટ્રિશનલ થ્રેશોલ્ડ (પોષક તત્વોની મર્યાદા) લાગુ કરવાથી નમકીન જેવા ઉત્પાદનો પર વૉર્નિંગ સિમ્બોલ લાગી શકે છે. તેમણે ઇંડાનું ઉદાહરણ આપતાં કહ્યું કે ફેટની મંજૂર દૈનિક મર્યાદા 10 ગ્રામ છે, જ્યારે બે ઇંડામાં લગભગ 11 ગ્રામ ફેટ હોઈ શકે છે.
કેન્દ્રએ એ પણ દલીલ કરી કે જે દેશોમાં ખાણીપીણીની રીતો અલગ છે, ત્યાં માટે બનાવવામાં આવેલા ન્યુટ્રિશનલ ધોરણોને સીધા ભારતમાં લાગુ કરી શકાય નહીં. તેણે કહ્યું કે પરંપરાગત ખાદ્ય પદાર્થો આર્થિક રીતે મહત્વપૂર્ણ છે અને માઇક્રો, સ્મોલ અને મિડિયમ એન્ટરપ્રાઇઝેઝ (MSME)ની લગભગ એક તૃતીયાંશ કમાણી ટ્રેડિશનલ ફૂડ પ્રોડક્ટ્સમાંથી થાય છે.
જોકે, કોર્ટે કહ્યું કે વૉર્નિંગ લેબલનો ઉદ્દેશ કોઈ ઉત્પાદન પર પ્રતિબંધ મૂકવો અથવા તેની વેચાણ અટકાવવું નથી. તેનો ઉદ્દેશ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે ગ્રાહકોને ખબર હોય કે તેઓ શું ખાઈ રહ્યા છે. બેન્ચે પરવડે તેવી ક્ષમતા અને ખાણીપીણીની પસંદગી વચ્ચેના તફાવત તરફ પણ ઈશારો કર્યો અને કહ્યું: “કેટલા લોકો ડ્રાય ફ્રૂટ્સ ખરીદી શકે છે? અને કેટલાં બાળકો ક્રિસ્પ્સ ખરીદે છે?”
અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડ્સને લઈને ચિંતાઓ
આ ચર્ચા અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડ્સ અને વધુ મીઠું, ખાંડ તથા ફેટવાળા ખાણીપીણીના વલણને લઈને વધી રહેલી ચિંતાઓ વચ્ચે થઈ રહી છે. પબ્લિક હેલ્થ એક્સપર્ટ્સની દલીલ છે કે વિગતવાર ટેબલમાં છુપાયેલી ન્યુટ્રિશનની માહિતી ઝડપથી ખરીદીનો નિર્ણય લેતા ગ્રાહક માટે જરૂરી નથી કે ઉપયોગી હોય.
સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવેલા એક સ્ટડી પરથી જાણવા મળે છે કે વૉર્નિંગ લેબલ દર્શાવવામાં આવતાં 60.8 ટકા લોકોએ યોગ્ય રીતે ઓળખ્યું કે કયા ઉત્પાદનોમાં કોઈ ખાસ પોષક તત્વ વધુ છે, જ્યારે ન્યુમેરિકલ ટેબલનો ઉપયોગ કરવા પર 55 ટકા અને સ્ટાર-રેટિંગ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવા પર 45 ટકા લોકોએ યોગ્ય ઓળખ કરી. FSSAIએ અગાઉ ‘ઇન્ડિયન ન્યુટ્રિશન રેટિંગ’નો પ્રસ્તાવ આપ્યો હતો, જે અડધા સ્ટારથી પાંચ સ્ટાર સુધીની સિસ્ટમ હતી. વિવેચકોની દલીલ હતી કે જો કેટલાક અનહેલ્ધી પ્રોડક્ટ્સ કેટલાક માપદંડો પર સારો સ્કોર કરે છે, તો તેમને “હેલ્થ હેલો” (સ્વાસ્થ્ય માટે સારું હોવાનો ભ્રમ) મળી શકે છે, ભલે તેમાં ખાંડ, મીઠું અથવા ફેટની માત્રા વધુ હોય.
