Gandak River: ભારતની એક નદી છે ગંડક. તેને ગંડકી, સપ્ત ગંડકી અને નારાયણીના નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. તે દક્ષિણ એશિયાની એક પ્રાચીન અને મહત્વપૂર્ણ સરહદ પાર કરતી નદી છે. તે ભારતમાં ગંગા નદીની ડાબી બાજુની સૌથી મોટી સહાયક નદીઓમાંની એક છે. ખાસ વાત એ છે કે આ નદી હિમાલય પર્વતમાળામાંથી નીકળે છે, પરંતુ નીચેના મેદાનોમાં વહેતાં-વહેતાં વૃદ્ધ ગંડક તરીકે ઓળખાવા લાગે છે.
નારાયણી અને ગંડકીના નામથી ઓળખાય છે ગંડક
ગંડકી નદીના અનેક નામ છે. તેને નારાયણી અને ગંડકના નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. તે નેપાળની મુખ્ય નદીઓમાંની એક છે અને ભારતમાં પ્રવેશ્યા બાદ ગંગાની ડાબી બાજુની સહાયક નદી બને છે. વૈદિક ગ્રંથ શતપથ બ્રાહ્મણમાં તેને સદાનીરા નામથી ઓળખવામાં આવતી હતી.
ગંડક નેપાળ હિમાલયમાંથી તિબેટની નજીકથી નીકળે છે. નેપાળમાં તે ગંડકી અને નારાયણીના નામથી ઓળખાય છે. ભારતમાં પ્રવેશ્યા બાદ તેનું નામ ગંડક થઈ જાય છે, જે ઉત્તર પ્રદેશ-બિહારમાંથી વહે છે અને ત્યારબાદ પટનાની નજીક ગંગામાં મળી જાય છે.
ગંડકનું કુલ વહેણ ક્ષેત્ર ઘણું મોટું
ગંડકનું કુલ કેચમેન્ટ એરિયા 46,300 વર્ગ કિલોમીટર છે, જેમાંથી મોટાભાગનો વિસ્તાર નેપાળમાં છે. નેપાળ હિમાલયમાં આ નદી ગંડકી નામથી પોતાની ઊંડી ખીણોમાંથી વહે છે. આ બેસિનમાં 26,000 ફૂટથી ઊંચા ત્રણ પર્વતો પણ છે. તે ધૌલાગિરી, મનાસલુ અને અન્નપૂર્ણા મેસિફમાંથી પસાર થાય છે. ગંડક નદીની લંબાઈ લગભગ 640 કિલોમીટર છે.
નેપાળમાં કાલી ગંડકી અને નારાયણી નામ
- ધૌલાગિરી ગંડકી બેસિનનું સૌથી ઊંચું સ્થાન છે. ઉપરના વિસ્તારોમાં આ નદીને કાલી ગંડકી અથવા ગંડકીના નામથી ઓળખવામાં આવે છે, કારણ કે તે નેપાળના મુસ્તાંગ જિલ્લામાંથી અને પ્રસિદ્ધ કાલી ગંડકી ગોર્જમાંથી વહે છે.
- જ્યારે આ નદી નેપાળના તરાઈના મેદાની વિસ્તારોમાં પહોંચે છે, ત્યારે તેને નારાયણી નદી કહેવામાં આવે છે. નામમાં આ ફેરફાર સામાન્ય રીતે ચિતવનના દેવઘાટમાં ત્રિશૂલી નદી સાથેના સંગમની નજીક થાય છે. ભારતમાં પ્રવેશ કર્યા બાદ આ નદીને ગંડક નદી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તિબેટની સરહદ નજીકથી નીકળે છે ગંડક
ગંડક નદી નેપાળના મુસ્તાંગ વિસ્તારમાં નહુબિન હિમાલ ગ્લેશિયરમાંથી નીકળે છે, જે તિબેટની સરહદ પર 6,268 મીટરની ઊંચાઈ પર આવેલું છે.
આ કાલી ગંડકના રૂપમાં નીકળે છે, ઊંડી ખીણોમાંથી વહે છે અને ભારતમાં પ્રવેશ કરતા પહેલાં દેવઘાટની નજીક નારાયણી નદી બની જાય છે.
ભારતમાં પ્રવેશતા જ મળે છે ગંડક નામ
ભારતમાં ગંડકી નદી ત્રિવેણીની નજીક પ્રવેશ કરે છે. ગંડક નદી કાલી અને ત્રિશૂલી નદીઓના સંગમથી બને છે, જે નેપાળમાં મહાન હિમાલય પર્વતમાળામાંથી નીકળે છે. ભારતમાં તેને ગંડક કહેવામાં આવે છે. થોડા સમય માટે તે ઉત્તર પ્રદેશ-બિહારની સરહદ બનાવે છે અને ત્યારબાદ પશ્ચિમ ચંપારણ, ગોપાલગંજ, પૂર્વી ચંપારણ, મુઝફ્ફરપુર, સિવાન, સારણ અને વૈશાલીમાંથી વહેતી હજીપુરમાં ગંગા નદીમાં મળી જાય છે.
ઘણો વળાંકવાળો માર્ગ નક્કી કર્યા બાદ ગંડક નદી પટનાની સામે ગંગા નદીમાં મળી જાય છે. વૃદ્ધ એટલે કે જૂની ગંડક, ગંડક નદીની સમાંતર અને તેના પૂર્વમાં આવેલી એક જૂની ધારામાં વહે છે. તે મુંગેરની ઉત્તર-પૂર્વ દિશામાં ગંગામાં મળી જાય છે.
ગંડક વિશે કેટલાક રસપ્રદ તથ્યો
- કાલી ગંડક ખીણ: આ નદી ધૌલાગિરી અને અન્નપૂર્ણા શિખરો વચ્ચે આવેલી દુનિયાની સૌથી ઊંડી ખીણોમાંની એકમાંથી વહે છે.
- વિશાળ મેગાફેન: જમા થયેલા કાંપ એટલે કે સેડિમેન્ટ્સે પૂર્વી ઉત્તર પ્રદેશ અને ઉત્તર-પશ્ચિમ બિહારમાં એક વિશાળ મેગાફેન બનાવ્યો છે.
- ગ્લેશિયર તળાવનો ખતરો: ઉપરના બેસિનમાં મોરેન એટલે કે હિમનદીના કાટમાળથી બનેલા ગ્લેશિયર તળાવો આવેલા છે, જેમાં થુલાગી તળાવ પણ સામેલ છે. તેનાથી GLOF એટલે કે ગ્લેશિયર તળાવ ફાટવાથી આવતી પૂરનો ખતરો રહે છે.
ગંડક નદી બે વન ઉદ્યાનોને પણ જોડે છે
- ગંડક નદીમાંથી નીકળેલી નહેર ચિતવન નેશનલ પાર્ક નેપાળને વાલ્મીકિ ટાઇગર રિઝર્વ ભારત સાથે જોડે છે, જેના કારણે ગેંડા, વાઘ, ગૌર અને દીપડા જેવા જીવ-જંતુઓને આશ્રય મળે છે.
- તે વાલ્મીકિનગર બેરેજ નહેર સિસ્ટમ દ્વારા સિંચાઈની સુવિધા પૂરી પાડે છે, જેના કારણે બિહાર અને ઉત્તર પ્રદેશમાં ચોખા, ઘઉં અને કઠોળની ખેતીને પ્રોત્સાહન મળે છે.
વૃદ્ધ ગંડકની શું છે ખાસિયત
વૃદ્ધ ગંડક નદી બિહારના પશ્ચિમ ચંપારણ જિલ્લામાં બિસંભરપુરની નજીક ચૌતરવા ચૌરમાંથી નીકળે છે અને પૂર્વી ચંપારણ, મુઝફ્ફરપુર, સમસ્તીપુર અને બેગુસરાય જિલ્લાઓમાંથી વહે છે. તે ખગડિયાની નજીક ગંગામાં મળી જાય છે.
તેનું કુલ કેચમેન્ટ એરિયા 12,021 વર્ગ કિલોમીટર છે, જેમાંથી 9,601 વર્ગ કિલોમીટર બિહારમાં અને બાકીનો વિસ્તાર નેપાળમાં છે. વૃદ્ધ ગંડક નદી પ્રણાલી પર કોઈ મોટી કે મધ્યમ પરિયોજના નથી.
