IAS Suspension Rules: ભારતીય પ્રશાસનિક સેવા એટલે કે IASને દેશની સૌથી શક્તિશાળી અને પ્રતિષ્ઠિત સિવિલ સર્વિસ માનવામાં આવે છે. IAS અધિકારી પાસે જિલ્લાના સંચાલનથી લઈને મોટા નીતિગત નિર્ણયો લેવા સુધીની સત્તા હોય છે. સામાન્ય લોકોની નજરમાં DC (જિલ્લા કમિશનર) અથવા DMની ખુરશી કોઈ રાજાથી ઓછી નથી હોતી. પરંતુ આટલી મોટી સત્તા અને પ્રતિષ્ઠાની સાથે IAS અધિકારીઓ પર પ્રશાસનિક શિસ્તની તલવાર પણ લટકતી રહે છે.
સમાચારોમાં તમે ઘણીવાર જોયું-સાંભળ્યું હશે કે કરપ્શનના મામલામાં, બેદરકારી બદલ અથવા વિવાદોમાં ઘેરાયા બાદ કોઈ મોટા IAS અધિકારીને સસ્પેન્ડ કરી દેવામાં આવ્યા. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે જે અધિકારીના આદેશથી આખો જિલ્લો ચાલે છે, તેને હટાવવાની અથવા સસ્પેન્ડ કરવાની સત્તા કોની પાસે હોય છે? શું રાજ્ય સરકાર પોતાની મરજીથી કોઈ IAS અધિકારીને ઘરે બેસાડી શકે છે અથવા તેના માટે કેન્દ્ર સરકારની મંજૂરી જરૂરી હોય છે? જાણો IAS અધિકારીને કોણ સસ્પેન્ડ કરી શકે છે.
IAS અધિકારી સૌથી શક્તિશાળી સિવિલ સર્વન્ટ કેમ છે?
IAS અધિકારી ભલે કોઈ રાજ્ય, જેમ કે ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અથવા આસામમાં તૈનાત હોય અને ત્યાંની જનતા માટે કામ કરતા હોય, પરંતુ તેઓ ‘ઑલ ઇન્ડિયા સર્વિસ’નો હિસ્સો હોય છે. તેનો અર્થ એ છે કે તેમની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ કરે છે અને તેમના કૅડરનું નિયંત્રણ કેન્દ્રીય કાર્મિક મંત્રાલય (DoPT – Department of Personnel and Training) પાસે હોય છે. આ જ કારણ છે કે IAS અધિકારીઓના મામલામાં રાજ્ય અને કેન્દ્ર બંનેની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
IAS અધિકારીને કોણ સસ્પેન્ડ કરી શકે છે?
જ્યારે કોઈ IAS અધિકારી રાજ્યમાં તૈનાત હોય છે ત્યારે પ્રશાસનિક શિસ્ત જાળવવા માટે રાજ્ય સરકાર પાસે તેને તાત્કાલિક સસ્પેન્ડ કરવાનો પ્રાથમિક અધિકાર હોય છે. જો રાજ્ય સરકારને લાગે કે કોઈ અધિકારી કરપ્શનમાં સંડોવાયેલો છે, પોતાના પદનો દુરુપયોગ કરી રહ્યો છે અથવા ગંભીર બેદરકારી દાખવી રહ્યો છે તો રાજ્યના મુખ્યમંત્રી અથવા મુખ્ય સચિવ તે અધિકારીને સસ્પેન્ડ કરવાનો આદેશ જારી કરી શકે છે. પરંતુ મામલો અહીં પૂરો થતો નથી.
જરૂરી છે કેન્દ્ર સરકારની મંજૂરી
ઑલ ઇન્ડિયા સર્વિસ (ડિસિપ્લિન એન્ડ અપીલ) રૂલ્સ, 1969 હેઠળ નિયમ સ્પષ્ટ છે કે જો કોઈ રાજ્ય સરકાર કોઈ IAS અધિકારીને સસ્પેન્ડ કરે છે તો તેણે 30 દિવસની અંદર કેન્દ્ર સરકાર (DoPT)ને તેનો અહેવાલ મોકલવો પડે છે. કેન્દ્ર સરકાર તે મામલાની ઊંડાણપૂર્વક સમીક્ષા કરે છે. જો કેન્દ્રને લાગે કે સસ્પેન્શનનો નિર્ણય યોગ્ય છે તો તેને આગળ વધારવામાં આવે છે. જો કોઈ ગંભીર મામલો સીધો કેન્દ્ર સ્તરે સામે આવે છે તો કેન્દ્ર સરકાર પાસે પણ સીધા IAS અધિકારીને સસ્પેન્ડ કરવાની સત્તા હોય છે.
સસ્પેન્શન દરમિયાન IAS અધિકારીને શું મળે છે?
ઘણા લોકોને લાગે છે કે સસ્પેન્ડ થયા બાદ અધિકારીની નોકરી જતી રહે છે. પરંતુ એવું બિલકુલ નથી. સસ્પેન્શનનો અર્થ થાય છે ‘કામમાંથી અસ્થાયી રીતે દૂર કરવું’. આ દરમિયાન અધિકારીને ઑફિસમાં આવવાની મંજૂરી હોતી નથી. પરંતુ તેમને નિયમો અનુસાર ‘સબ્સિસ્ટન્સ અલાઉન્સ’ (નિર્વાહ ભથ્થું) એટલે કે પગારનો એક હિસ્સો મળતો રહે છે, જેથી તેમનું ઘર ચાલી શકે. તેની સાથે જ મામલાની તપાસ માટે કમિટી બેસાડવામાં આવે છે, જે નક્કી કરે છે કે અધિકારીને પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવશે અથવા આગળની વિભાગીય કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.
