Mecca Drone Attack: સાઉદી અરેબિયાએ 15 સપ્ટેમ્બરે પવિત્ર ઇસ્લામિક શહેર મક્કા પર ડ્રોન હુમલાની માહિતી આપી હતી. સાઉદીએ જોકે ડ્રોનને ઇન્ટરસેપ્ટ કરવાની વાત કહી હતી, પરંતુ બે દિવસ બાદ તેણે જણાવ્યું કે અટકાવવામાં આવેલા ડ્રોનના પડતી વખતે તેના કાટમાળની અડફેટે આવવાથી એક વ્યક્તિનું મૃત્યુ થયું હતું જ્યારે બે લોકો ઘાયલ થયા હતા. સાઉદીએ યમનના હૂતી બળવાખોરો પર હુમલો કરવાનો આરોપ મૂક્યો અને મક્કા પરના હુમલાને ‘Red Line’ ગણાવ્યો છે.
જોકે હૂતી બળવાખોરોએ હુમલાની જવાબદારી સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. હૂતી સેનાના પ્રવક્તા અબ્દુલ મલિક અલ હૂતીને જણાવ્યું હતું કે ‘યમન તરફથી પવિત્ર સ્થળોને કોઈ ખતરો નથી. અમારા ઓપરેશન્સ તેમના તેલ પ્લાન્ટ અને મિલિટરી બેઝને નિશાન બનાવે છે.’ દુનિયાના મોટા ભાગના દેશોએ મક્કા પરના ડ્રોન હુમલાની નિંદા કરી, પરંતુ રિયાધને કોઈએ સૈન્ય મદદની ઓફર કરી નથી, જેની તેને સૌથી વધુ જરૂર છે. હૂતી પોતાની મરજીથી જ્યારે ઇચ્છે ત્યારે સાઉદી પર હુમલો કરી રહ્યો છે.
સાઉદીની મદદ કરવાના નામે પાકિસ્તાન કેમ પાછળ હટી ગયું?
સાઉદીના રાજકુમાર અને વડાપ્રધાન મોહમ્મદ બિન સલમાને ઓગસ્ટ મહિનામાં જ તુર્કી અને પાકિસ્તાન સાથે સૈન્ય કરાર કર્યો હતો. ત્રણેય દેશોએ તેને NATOના Article-5 જેવા કરાર તરીકે ગણાવ્યો હતો, એટલે કે એક પર હુમલો એટલે ત્રણેય પર હુમલો. પરંતુ પાકિસ્તાન અને તુર્કી બંનેએ બહાનાં બનાવીને સાઉદીની મદદ કરવાનો ઇનકાર કર્યો. પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન શહબાઝ શરીફ એક ડઝનથી વધુ પોસ્ટ કરી ચૂક્યા છે, પરંતુ તેમણે પોતાની પોસ્ટમાં હૂતી બળવાખોરોનું નામ સુધ્ધાં લીધું નથી. પાકિસ્તાનના રક્ષા મંત્રી ખ્વાજા આસિફ અને સેનાના પ્રવક્તા લેફ્ટનન્ટ જનરલ અહમદ શરીફ ચૌધરીએ પણ શરીફની જેમ આ જ વાત કહી છે.
મક્કા કરાર શરૂ થતાં જ નિષ્ફળ થઈ ગયો?
પાકિસ્તાને જે રીતે આ કરાર કરીને મોટો પ્રચાર કર્યો હતો, તે જ રીતે અત્યારે પણ તેની ચર્ચા થઈ રહી છે. પરંતુ મદદ કરવા માટે તે આગળ આવી રહ્યું નથી. જ્યારે તુર્કીના વિદેશ મંત્રીએ બહાનું આપતાં કહ્યું છે કે હાલમાં મક્કા કરારને સક્રિય કરવા માટે રાષ્ટ્રપતિ રેચેપ તૈય્યપ એર્દોગાનને સંસદની મંજૂરી લેવી પડશે. પાકિસ્તાન પણ આવી જ દલીલ કરી રહ્યું છે. હવે આ વિસંગતિ જ છે કે પાકિસ્તાની નેતાઓ સંસદની મંજૂરી લેવાની વાત કરી રહ્યા છે.
એક અહેવાલમાં પાકિસ્તાનના પૂર્વ રાજદૂત રહેલા મેજર જનરલ રઝા મુહમ્મદ (નિવૃત્ત)એ મક્કા કરારને સંપૂર્ણપણે રક્ષણાત્મક ગણાવ્યો છે. તેમણે કહ્યું કે ‘આ કોઈપણ સહયોગી દેશ વિરુદ્ધ આક્રમકતા સામે સામૂહિક પ્રતિરોધ પર આધારિત છે. જ્યારે સાઉદી અરેબિયા (KSA), તુર્કી અથવા પાકિસ્તાન પર સીધો હુમલો થાય છે અથવા તેમની પ્રાદેશિક અખંડિતતાનું ઉલ્લંઘન થાય છે ત્યારે અન્ય સહયોગી દેશો સામૂહિક નિર્ણય બાદ જ કોઈ પ્રતિક્રિયા આપશે.’
આશ્ચર્યની વાત એ છે કે સાઉદી મદદ માગી રહ્યું છે. ગયા અઠવાડિયે Axiosએ જણાવ્યું હતું કે મોહમ્મદ બિન સલમાને મદદ માટે ટ્રમ્પને બે વખત ફોન કર્યો હતો. એટલું જ નહીં, ઇઝરાયેલ સાઉદી અરેબિયાની મદદ કરી રહ્યું છે. સાઉદી સેનાના વડાએ જર્મનીમાં ઇઝરાયેલી સેનાના વડા સાથે મુલાકાત કરી છે. પરંતુ પાકિસ્તાની અધિકારીઓ કહી રહ્યા છે કે સાઉદીએ તેમની પાસે મદદ માગી જ નથી.
સાઉદી સાથે પાકિસ્તાન અગાઉ પણ કરાર કરતું રહ્યું છે
બરાબર એક વર્ષ પહેલાં પણ પાકિસ્તાને સાઉદી અરેબિયા સાથે ‘Strategic Mutual Defense Agreement’ (SMDA) નામનો દ્વિપક્ષીય કરાર કર્યો હતો. પાકિસ્તાન હવે તેનો ઉલ્લેખ પણ કરી રહ્યું નથી. આ ઉપરાંત યમનના મોરચે સાઉદી અરેબિયાએ પાકિસ્તાન પાસે મદદ માગવી કોઈ નવી વાત નથી. પાકિસ્તાની સુરક્ષા કવચ પર તેની નિર્ભરતા દાયકાઓ જૂની છે.
ઘણા દાયકાઓથી સાઉદી અરેબિયામાં પાકિસ્તાની સૈનિકો હાજર રહ્યા છે અને ઇસ્લામાબાદ 1960ના દાયકાથી જ સાઉદી સેનાના હજારો જવાનોને તાલીમ આપતું આવ્યું છે. 1967માં બંને પક્ષોએ સંરક્ષણ સહકારનો પ્રથમ ઔપચારિક કરાર કર્યો હતો.
પશ્ચિમ એશિયાના અમેરિકન નિષ્ણાત બ્રુસ રીડલે 2008માં Brookingsની એક કોમેન્ટ્રીમાં જણાવ્યું હતું કે પાકિસ્તાને 1960ના દાયકામાં Royal Saudi Air Force (RSAF)ને તેના પ્રથમ ફાઇટર જેટ બનાવવામાં અને ઉડાવવામાં મદદ કરી હતી. આ ઉપરાંત પાકિસ્તાની એરફોર્સના પાઇલટ્સે RSAFના Lightning Jet ઉડાવ્યા હતા, જેમણે 1969માં સાઉદી અરેબિયાની દક્ષિણ સરહદ પર દક્ષિણ યમનના હુમલાને નિષ્ફળ બનાવ્યો હતો.
આશરે 47 વર્ષ પહેલાં મક્કાની Grand Mosque પર કબજો કરવાનો પ્રયાસ થયો ત્યારે સાઉદી અરેબિયાને પાકિસ્તાન તરફથી મળેલી મદદ અને ત્યારબાદ 1982માં થયેલા દ્વિપક્ષીય સુરક્ષા સહકાર કરારે તેમના સંરક્ષણ સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવ્યા હતા.
પાકિસ્તાનને ગુપ્ત રીતે નાણાકીય મદદ કરતું રહ્યું છે સાઉદી
1980ના દાયકામાં પાકિસ્તાન અને સાઉદી અરેબિયાના સંબંધો વધુ મજબૂત થયા. સાઉદી અરેબિયાએ માત્ર 1980ના દાયકામાં સોવિયેત સંઘ સામે લડી રહેલા અફઘાન મુજાહિદ્દીનોને તૈયાર કરવા માટે ઇસ્લામાબાદને ગુપ્ત રીતે મદદ અને નાણાં પહોંચાડ્યાં નહોતાં, પરંતુ પાકિસ્તાનની સુન્ની મદરેસાઓ અને ધાર્મિક સંસ્થાઓમાં પણ નાણાં લગાવ્યાં હતા, જેના કારણે ઇસ્લામના કટ્ટરપંથી વહાબી સ્વરૂપનો ફેલાવો થયો. 1990-91ના Gulf War દરમિયાન એવા અહેવાલો હતા કે પાકિસ્તાની સૈનિકો સાઉદી અરેબિયામાં હાજર હતા, જેથી પડોશી દેશોથી ઊભા થતા જોખમો અને અસ્થિરતાનો સામનો કરવામાં સાઉદી અરેબિયાની મદદ કરી શકાય.
સાઉદી અરેબિયાના પૂર્વ Intelligence Chief પ્રિન્સ તુર્કી બિન ફૈસલે એક વખત સાઉદી-પાકિસ્તાન સંબંધોને ‘દુનિયાના કોઈપણ બે દેશો વચ્ચે કદાચ સૌથી નજીકના સંબંધોમાંથી એક’ ગણાવ્યા હતા.
પરંતુ એપ્રિલ 2015માં પાકિસ્તાનની સંસદે સર્વસંમતિથી યમનમાં હૂતી બળવાખોરો સામે લડી રહેલા સાઉદી નેતૃત્વવાળા સૈન્ય ગઠબંધનમાં સામેલ ન થવાના પક્ષમાં મતદાન કર્યું હતું. સાઉદી અરેબિયાએ પાકિસ્તાન પાસે પોતાના અભિયાન માટે જહાજ, વિમાન અને સૈનિકો ઉપલબ્ધ કરાવવાનું કહ્યું હતું, પરંતુ ઇસ્લામાબાદે આ સંઘર્ષમાં ‘તટસ્થ’ રહેવા પર ભાર મૂક્યો હતો. પ્રતિબંધિત આતંકવાદી સંગઠન લશ્કર-એ-તૈયબાએ પણ પાકિસ્તાન સરકારના આ નિર્ણયની ટીકા કરી હતી.
2018માં પાકિસ્તાને સાઉદી અરેબિયામાં ‘તાલીમ અને સલાહ’ મિશન માટે એક ટુકડી તૈનાત કરી હતી, જેના કારણે એવી અટકળો શરૂ થઈ હતી કે તેનો ઉપયોગ યમનમાં સાઉદી અરેબિયાના સૈન્ય અભિયાન સામે થઈ શકે છે. તે સમયે પણ ઇસ્લામાબાદે સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે તેને સાઉદી સરહદોની ‘બહાર’ તૈનાત કરવામાં નહીં આવે. કુલ મળીને પાકિસ્તાન બહાનાં બનાવી રહ્યું છે અને સાઉદીની મદદ કરવાથી પાછળ હટી ગયું છે. આવી સ્થિતિમાં હવે મક્કા પેક્ટનું ભવિષ્ય શું રહેશે, તે જોવાનું રહેશે.
