Bombay HC SIR Form 8 Rejection: SIRમાં Form 8 નામંજૂર થતાં બોમ્બે હાઇકોર્ટની કડક ટિપ્પણી, કહ્યું- આવા મતદાતા Form 6 શા માટે ભરે?

Bombay HC SIR Form 8 Rejection: ગોવામાં મતદાર યાદીના વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ એટલે કે Special Intensive Revision (SIR) દરમિયાન સરનામું બદલવા માટે દાખલ કરવામાં આવેલા Form 8ને ઓટોમેટિક રીતે નામંજૂર કરવાના મામલે બોમ્બે હાઇકોર્ટે ચૂંટણી પંચની પ્રક્રિયા પર ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. હાઇકોર્ટની ગોવા પીઠે કહ્યું કે તાજેતરમાં પોતાનું રહેઠાણ બદલનારા મતદાતાઓ સામે વર્તમાન વ્યવસ્થામાં એવી સ્થિતિ ઊભી થઈ રહી છે, જેમાં તેમની પાસે કોઈ કાયદેસર માર્ગ બચતો નથી. અદાલતે તેને મતદાતાઓ માટે “સંપૂર્ણપણે Catch-22 સ્થિતિ” ગણાવી.

આ મામલાની સુનાવણી જસ્ટિસ વાલ્મીકી મેનેઝેસ અને જસ્ટિસ અમિત એસ. જામસંદેકરની ખંડપીઠ કરી રહી છે. અરજીઓમાં ચૂંટણી પંચ દ્વારા ગોવામાં સરનામું બદલવા માટે દાખલ કરવામાં આવેલા Form 8 અરજીઓને ઓટોમેટિક રીતે નામંજૂર કરવાને પડકારવામાં આવ્યો છે. અરજદારોનો આરોપ છે કે SIR દરમિયાન મતદાતાઓના નામ દૂર કરવાની પ્રક્રિયામાં તેમને વ્યક્તિગત રીતે પૂરતી નોટિસ અને સુનાવણીની તક આપવામાં આવી રહી નથી.

શું છે સમગ્ર મામલો

આ મામલો Paresh Salgaonkar વિરુદ્ધ State of Goa તથા અન્ય સાથે જોડાયેલો છે. અરજદાર પરેશ સાલગાંવકર અને તેમના પરિવારના અન્ય પાંચ સભ્યો આશરે આઠ વર્ષ પહેલાં એ જ Santa Cruz વિધાનસભા ક્ષેત્રમાં આવેલા બીજા મકાનમાં રહેવા ગયા હતા. બૂથ લેવલ ઓફિસર એટલે કે BLOએ તેમને સરનામું બદલવા માટે Form 8 દાખલ કરવા કહ્યું હતું. પરિવારે તે મુજબ Form 8 જમા કરાવ્યું.

પરંતુ ત્યારબાદ પરિવારને જણાવવામાં આવ્યું કે તેમના EPIC એટલે કે Electors Photo Identity Cards મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા છે. ત્યારબાદ તેમની Form 8 અરજી પર કાર્યવાહી થઈ શકી નહીં. અરજદારોના જણાવ્યા અનુસાર, ચૂંટણી પંચની ERONET સિસ્ટમમાં દૂર કરવામાં આવેલા EPICને પરત લાવવા અથવા તેની સમીક્ષા કરવાનો કોઈ વિકલ્પ ઉપલબ્ધ નહોતો. તેમને નવા મતદાતા બનવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા Form 6 દાખલ કરવાનો માર્ગ બતાવવામાં આવ્યો.

અહીંથી અદાલત સમક્ષ મૂળ સવાલ ઊભો થયો- જો કોઈ વ્યક્તિ પહેલેથી જ મતદાતા છે અને તેણે માત્ર પોતાનું સરનામું બદલ્યું છે, તો તેને નવા મતદાતા બનવા માટેનું Form 6 ભરવાનું શા માટે કહેવામાં આવે?

Form 6 ભરવું મતદાતા માટે ‘ખોટું ઘોષણાપત્ર’ હશે?

અદાલતે Form 6 અને Form 8 વચ્ચે ઊભી થઈ રહેલી આ વિસંગતતા પર અત્યંત ગંભીર સવાલ ઉઠાવ્યો. Form 6 દ્વારા નવું નામ મતદાર યાદીમાં સામેલ કરાવવા માટે એવી ઘોષણા કરવી પડે છે કે વ્યક્તિ અન્ય કોઈ સ્થળની મતદાર યાદીમાં પહેલેથી નોંધાયેલો નથી. પરંતુ જો કોઈ વ્યક્તિ પહેલેથી મતદાતા છે અને માત્ર પોતાનું રહેઠાણ બદલીને એ જ વિધાનસભા ક્ષેત્રમાં બીજા સ્થળે ગયો છે, તો આવી ઘોષણા તેના વાસ્તવિક તથ્યોની વિરુદ્ધ હોઈ શકે છે.

અદાલતે સવાલ કર્યો કે આવી વ્યક્તિ Form 6માં આ ઘોષણા કેવી રીતે કરી શકે કે તે અન્ય ક્યાંય રજિસ્ટર્ડ નથી, જ્યારે તે જાણે છે કે તેનું નામ પહેલેથી મતદાર યાદીમાં હતું. અદાલતે કહ્યું કે ખોટી ઘોષણા કરવા બદલ વ્યક્તિ સામે કાર્યવાહી પણ થઈ શકે છે. પીઠે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું કે “કોઈ મતદાતા ખોટી ઘોષણા પર હસ્તાક્ષર શા માટે કરે? કોઈ મતદાતાએ ખોટી ઘોષણા ન કરવી જોઈએ.”

Form 8 આપો, તો કહેવાય છે- Form 8 સ્વીકારી શકતા નથી

અદાલત સમક્ષ સમસ્યા એ હતી કે મતદાતા જો Form 8 આપે છે તો ચૂંટણી પંચની વર્તમાન સિસ્ટમ તેને એટલા માટે સ્વીકારતી નથી કારણ કે તેનું નામ પહેલેથી જ ડ્રાફ્ટ રોલમાંથી દૂર થઈ ચૂક્યું છે. બીજી તરફ જો તે Form 6 દાખલ કરે છે તો તેને એવી ઘોષણા કરવી પડે છે જે તેના વાસ્તવિક રેકોર્ડ સાથે મેળ ખાતી નથી. અદાલતે આ જ સ્થિતિને “Catch-22” ગણાવી.

પીઠે કહ્યું કે એક વ્યક્તિ કહે છે કે તેણે પોતાનું સરનામું બદલી નાખ્યું છે અને તે Form 8 આપી રહ્યો છે. પરંતુ પંચ તેને કહે છે કે Form 8 પર કાર્યવાહી થઈ શકે નહીં અને તેણે પહેલાં enumeration પ્રક્રિયામાં સામેલ થવું પડશે. બીજી તરફ, વ્યક્તિ જો Form 6 ભરે છે તો તેણે એવી ઘોષણા કરવી પડશે જે તેના મામલામાં સાચી નથી.

Rule 21ને લઈને હાઇકોર્ટનો સવાલ

અદાલતે Registration of Electors Rules, 1960ના Rule 21નો પણ ઉલ્લેખ કર્યો. પીઠ અનુસાર આ જોગવાઈમાં મતદાતાનું નામ દૂર કરતાં પહેલાં તેને સાંભળવાની જરૂરિયાત સાથે સંબંધિત સુરક્ષા ઉપલબ્ધ છે. અદાલતે સવાલ ઉઠાવ્યો કે Rule 21માં જે મતદાર યાદીનો ઉલ્લેખ છે, તે વર્તમાન એટલે કે existing electoral roll છે, SIR દરમિયાન તૈયાર થનારી ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદી નહીં. ખંડપીઠે કહ્યું કે જો બધું માત્ર ડ્રાફ્ટ રોલના આધારે જ જોવામાં આવશે તો મતદાતા સમક્ષ કોઈ માર્ગ જ નહીં બચે. તે Form 6 ભરે તો સમસ્યા, Form 8 આપે તો પણ સમસ્યા.

‘નાગરિકોને બહાર કરવા હોય તો SIRનો હેતુ શું?’

હાઇકોર્ટે SIRના મૂળ હેતુ પર પણ સવાલ ઉઠાવ્યો. અદાલતે કહ્યું કે SIRનો હેતુ એ જાણવાનો છે કે મતદાતા ખરેખર ભારતીય નાગરિક છે કે નહીં. તેનો મૂળ હેતુ માત્ર એ જાણવાનો નથી કે કોઈ વ્યક્તિ તે સ્થળે હાજર છે કે નહીં. પીઠે કહ્યું કે જો SIRની પ્રક્રિયામાં પાત્ર ભારતીય નાગરિકો જ મતદાર યાદીમાંથી બહાર થઈ જાય છે, તો પછી આ સમગ્ર પ્રક્રિયાનો હેતુ શું રહે છે?

અદાલતે ચૂંટણી પંચને સવાલ કર્યો કે જો આ પ્રક્રિયાના કારણે નાગરિકો જ મતદાર યાદીમાંથી બહાર થઈ જાય છે તો બંધારણીય જવાબદારી કેવી રીતે પૂરી કરવામાં આવશે. પીઠે ભારપૂર્વક કહ્યું કે ચૂંટણી પંચની પ્રાથમિક બંધારણીય જવાબદારી પાત્ર નાગરિકોને મતાધિકારથી વંચિત થવાથી બચાવવાની છે.

ECIએ કહ્યું- SIRમાં નવા સિરેથી તૈયાર થાય છે યાદી

સુનાવણી દરમિયાન ચૂંટણી પંચ તરફથી હાજર વકીલ ગૌરેશ અગ્નિએ પંચની પ્રક્રિયાનો બચાવ કર્યો. તેમણે કહ્યું કે Representation of the People Act, 1950ની Section 25(2) હેઠળ intensive revisionમાં મતદાર યાદીને સંપૂર્ણપણે નવા સિરેથી તૈયાર કરવાની જરૂરિયાત હોય છે. તેમના અનુસાર જે લોકોએ enumeration form જમા કર્યો નથી, તેમના નામ ડ્રાફ્ટ રોલમાં સામેલ કરી શકાય નહીં. ECI તરફથી દલીલ કરવામાં આવી કે જો કોઈ વ્યક્તિનું નામ ડ્રાફ્ટ રોલમાં જ નથી તો બીજા સ્થળે તેના નામને ટ્રાન્સફર કરવા માટે ECINETમાં કોઈ વર્તમાન entry ઉપલબ્ધ નથી. તેથી Form 8 દ્વારા તેનું સરનામું બદલવું શક્ય નથી.

નોટિસના સવાલ પર પણ સામસામે દલીલો

અદાલતે એ પણ સવાલ ઉઠાવ્યો કે મતદાતાનું નામ દૂર કરતાં પહેલાં તેને વ્યક્તિગત રીતે કેવી રીતે જાણ કરવામાં આવે છે. ECI તરફથી કહેવામાં આવ્યું કે જાહેર સ્થળોએ નોટિસ બોર્ડ દ્વારા જાણ કરવામાં આવે છે, કારણ કે ઘણા મામલામાં ચૂંટણી અધિકારીઓ પાસે મતદાતાના નવા સરનામાની માહિતી ઉપલબ્ધ હોતી નથી. પંચે એમ પણ કહ્યું કે SIR દરમિયાન જો કોઈ મતદાતા નિર્ધારિત સમયમાં enumeration form જમા કરતો નથી તો તેનું નામ દૂર કરી શકાય છે.

પરંતુ અદાલતે આ દલીલ સ્વીકારી નહીં કે વર્તમાન તબક્કે માત્ર ડ્રાફ્ટ રોલના આધારે કાર્યવાહી કરી શકાય છે. પીઠે સ્પષ્ટ કર્યું કે SIR હજુ પૂર્ણ થયું નથી અને પ્રક્રિયા હજુ ચાલી રહી છે. તેથી ડ્રાફ્ટ રોલને અંતિમ આધાર તરીકે જોઈ શકાય નહીં.

Form 6 અને Form 8 પર ECIની દલીલ

ECIના વકીલે કહ્યું કે સામાન્ય રીતે Form 8 એ વ્યક્તિ માટે હોય છે જેનું નામ ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદીમાં હાજર છે, પરંતુ તે જણાવે છે કે હવે તે તે સરનામે રહેતો નથી અને બીજા સ્થળે ચાલ્યો ગયો છે. પંચની દલીલ હતી કે જો વ્યક્તિનું નામ જ ડ્રાફ્ટ રોલમાં નથી તો Form 8 દ્વારા કઈ entryને એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે ટ્રાન્સફર કરવામાં આવશે? ECI અનુસાર, જો કોઈ મતદાતા enumeration form જમા કરી શક્યો નથી તો claims and objectionsના સમયગાળા દરમિયાન તે Form 6 સાથે જરૂરી ઘોષણા કરીને મતદાર યાદીમાં સામેલ થવાનો દાવો કરી શકે છે.

કોર્ટનો સવાલ- SIRનો આધાર Form 6 ક્યાંથી આવ્યો?

જ્યારે ECI તરફથી એવું કહેવામાં આવ્યું કે SIR દરમિયાન કેટલાક લોકોને Form 6 દાખલ કરવું પડશે, ત્યારે અદાલતે આ વ્યવસ્થાના કાયદાકીય આધાર પર પણ સવાલ કર્યો. પીઠે કહ્યું કે સુપ્રીમ કોર્ટના બિહાર SIR સંબંધિત ચુકાદામાં એવું કહેવામાં આવ્યું નથી કે આ પ્રક્રિયા અનિવાર્ય રીતે Form 6 દ્વારા જ લાગુ કરવી જોઈએ. અદાલતે કહ્યું કે કાયદો કાં તો વિધાનસભા બનાવે છે અથવા તો કાયદેસર રીતે સોંપવામાં આવેલી નિયમ બનાવવાની સત્તા હેઠળ આવી વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ. ECI તરફથી એવું પણ કહેવામાં આવ્યું કે SIRનો એક હેતુ ગેરકાયદેસર પ્રવાસીઓને મતદાર યાદીથી અલગ કરવાનો છે. આ અંગે અદાલતે સવાલ કર્યો કે શું Form 6 અથવા Form 8 દ્વારા આવો હેતુ પૂર્ણ થશે.

1 ઓક્ટોબરે પણ કોર્ટ ઉઠાવી ચૂકી હતી સવાલો

આ વિવાદ નવો નથી. 1 ઓક્ટોબરની અગાઉની સુનાવણીમાં પણ આ જ ખંડપીઠે ECIની ઓટોમેટિક સોફ્ટવેર સિસ્ટમ દ્વારા Form 8 અરજીઓને નામંજૂર કરવા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. અદાલતે સવાલ કર્યો હતો કે જો કોઈ મતદાતાએ માત્ર પોતાનું સરનામું બદલ્યું છે અને તે Form 8 દ્વારા તેની જાણ કરે છે, તો ઓટોમેટિક નામંજૂરી શું મતદાર યાદીને વધુ સમાવેશક અને યોગ્ય બનાવવાના ચૂંટણી પંચના મૂળ હેતુને નબળો પાડતી નથી?

મામલાની સુનાવણી હજુ ચાલુ

બોમ્બે હાઇકોર્ટની ગોવા પીઠે હાલમાં આ મામલે અંતિમ ચુકાદો આપ્યો નથી. સુનાવણી આગળ પણ ચાલુ રહેશે. આ મામલાએ SIR દરમિયાન મતદાતાનું નામ દૂર કરવા, Form 6 અને Form 8ના ઉપયોગ, Rule 21 હેઠળ સુનાવણીના અધિકાર અને પાત્ર નાગરિકોને મતાધિકારથી વંચિત ન કરવાની બંધારણીય જવાબદારી જેવા મહત્વપૂર્ણ સવાલો ઊભા કર્યા છે.

આ મામલાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ સવાલ એ જ છે કે જો કોઈ વર્તમાન મતદાતા માત્ર પોતાનું ઘર બદલે છે, તો શું તેને નવો મતદાતા બનવાની ઘોષણા કરવા માટે મજબૂર કરી શકાય- અને જો Form 8 પણ સ્વીકારવામાં આવતું નથી, તો તેના પાસે પોતાના મતાધિકારને સુરક્ષિત રાખવાનો કાયદેસર માર્ગ શું છે? બોમ્બે હાઇકોર્ટની ટિપ્પણી આ કાનૂની ગૂંચવણને રેખાંકિત કરે છે અને સવાલ ઉઠાવે છે કે SIRની પ્રક્રિયામાં પાત્ર નાગરિકોનું નામ જાળવી રાખવું અને તેમની વાત સાંભળવી ચૂંટણી પંચની પ્રક્રિયાનો કેન્દ્રીય હિસ્સો હોવો જોઈએ.