Delhi SIR Voter List: દિલ્હી SIRમાં નામ કમી કરાયેલા મતદારો પર ફોર્મ-6 ભરવાનું દબાણ, સુપ્રીમ કોર્ટમાં 28 ઓક્ટોબરે સુનાવણી

દિલ્હી SIRમાં 47.56 લાખ મતદારોનાં નામ કમી કરાયા, ફોર્મ-6ના વિવાદ પર સુપ્રીમ કોર્ટનો હસ્તક્ષેપ

Delhi SIR Voter List: દિલ્હીમાં મતદાર યાદીની વિશેષ સઘન સુધારણા પ્રક્રિયા (SIR) દરમિયાન કમી કરાયેલાં લાખો મતદારોનાં નામ ફરીથી ઉમેરવાની પ્રક્રિયામાં સુપ્રીમ કોર્ટે હસ્તક્ષેપ કરવાના સંકેત આપ્યા છે. અદાલતે ચૂંટણી પંચ (ECI)ની તે પ્રક્રિયાને પડકારતી અરજીની સુનાવણી 28 ઓક્ટોબરે નક્કી કરી છે, જેમાં આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો છે કે અગાઉથી નોંધાયેલા મતદારોને મતદાર યાદીમાં ફરીથી નામ સામેલ કરાવવા માટે નવા મતદારોની જેમ ફોર્મ-6 ભરવાનું કહેવામાં આવી રહ્યું છે.

મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત અને ન્યાયાધીશ જોયમાલ્યા બાગચીની ખંડપીઠે સંકેત આપ્યો કે તે આ સમસ્યાનો ઉકેલ લાવતો આદેશ પસાર કરવા અંગે વિચારણા કરી રહી છે. અદાલતની આ ટિપ્પણી એવા સમયે આવી છે, જ્યારે દિલ્હીમાં SIR હેઠળ મતદાર યાદીમાંથી નામ કમી કરવા અને તેમને ફરીથી સામેલ કરવાની પ્રક્રિયાને લઈને કાનૂની વિવાદ ચાલી રહ્યો છે.

47.56 લાખ મતદારોનાં નામ કમી કરવાનો મામલો

દિલ્હીમાં SIRની ગણતરી પ્રક્રિયા દરમિયાન કુલ 47,56,722 મતદારોનાં નામ પ્રારંભિક મતદાર યાદીમાંથી કમી કરવામાં આવ્યાં હતાં. આ સંખ્યા SIR શરૂ થતાં પહેલાં મતદાર યાદીમાં નોંધાયેલા મતદારોના આશરે 32.78 ટકા જેટલી હતી. આ મતદારોને ASDD શ્રેણીમાં રાખવામાં આવ્યા હતા. આ શ્રેણીમાં ગેરહાજર (Absent), સ્થળાંતરિત (Shifted), મૃત (Dead) અને બેવડી નોંધણી ધરાવતા (Duplicate) મતદારોનો સમાવેશ થાય છે.

વિવાદ એ બાબતને લઈને છે કે જે લોકોનાં નામ અગાઉથી મતદાર યાદીમાં નોંધાયેલાં હતાં, તેમને નામ ફરીથી ઉમેરાવવા માટે પ્રથમ વખત નોંધણી કરાવતા અરજદારો માટે નક્કી કરેલું ફોર્મ-6 ભરવાનું શા માટે કહેવામાં આવી રહ્યું છે. અરજદારોનું કહેવું છે કે તેનાથી મતદારો સામે એવી ઘોષણા કરવાની ફરજ ઊભી થાય છે, જે તેમની વાસ્તવિક સ્થિતિ સાથે મેળ ખાતી નથી.

ફોર્મ-6 સામે વાંધો શા માટે?

ફોર્મ-6નો ઉપયોગ મતદાર યાદીમાં પ્રથમ વખત નામ સામેલ કરાવવા માટે થાય છે. તેમાં અરજદારે એવી ઘોષણા કરવાની હોય છે કે તે પ્રથમ વખત મતદાર યાદીમાં પોતાનું નામ સામેલ કરાવવા માટે અરજી કરી રહ્યો છે. અરજદારોના જણાવ્યા અનુસાર, SIR દરમિયાન જે મતદારોનાં નામ કમી કરવામાં આવ્યાં હતાં, તેઓ અગાઉથી જ મતદાર તરીકે નોંધાયેલા હતા. તેમાં એવા લોકો પણ હોઈ શકે છે, જેમણે અગાઉની ચૂંટણીઓમાં મતદાન કર્યું હોય. આવા મતદારો પાસે ફોર્મ-6 ભરાવીને પ્રથમ વખત નામ નોંધાવવાની ઘોષણા કરાવવી હકીકતની દૃષ્ટિએ ખોટી હોઈ શકે છે.

અરજીમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે જો કોઈ વ્યક્તિ આવી ઘોષણા કરે અને તે ખોટી હોવાનું જણાય, તો તેની સામે કાનૂની કાર્યવાહીનું જોખમ ઊભું થઈ શકે છે. આ જ આધાર પર ચૂંટણી પંચને વિનંતી કરવામાં આવી છે કે નામ કમી કરાયેલા મતદારોનાં નામ ફરીથી બહાલ કરવા માટે અલગ અને યોગ્ય પ્રક્રિયા બનાવવામાં આવે.

પ્રશાંત ભૂષણે અદાલતમાં શું દલીલ કરી?

અરજદારો તરફથી વરિષ્ઠ વકીલ પ્રશાંત ભૂષણે સુપ્રીમ કોર્ટમાં આ મામલો રજૂ કર્યો. તેમણે કહ્યું કે ચૂંટણી પંચ નામ કમી કરાયેલા મતદારોને ફોર્મ-6 ભરવાનું કહી રહ્યું છે, જ્યારે આ ફોર્મમાં પ્રથમ વખત મતદાર યાદીમાં સામેલ થવાની ઘોષણા કરવાની હોય છે. ભૂષણે અદાલતને વિનંતી કરી કે પંચને આવા મતદારો માટે ફોર્મ-8નો ઉપયોગ કરવાનો અથવા કોઈ નવું યોગ્ય ફોર્મ તૈયાર કરવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવે. ફોર્મ-8નો ઉપયોગ મુખ્યત્વે મતદાર યાદીમાં નોંધાયેલા સરનામામાં ફેરફાર કરવા અથવા અન્ય નિર્ધારિત સુધારા માટે થાય છે. તેમણે આ મામલાની તાત્કાલિક સુનાવણીની માગ કરતાં કહ્યું કે નિર્ધારિત તારીખ સુધી રાહ જોવાથી મતદારોને રાહત આપવાની તક જતી રહી શકે છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે શું કહ્યું?

સુપ્રીમ કોર્ટમાં આ મામલો અગાઉ 30 ઓક્ટોબરે સુનાવણી માટે સૂચિબદ્ધ હતો. આ તારીખ મહત્ત્વપૂર્ણ હતી, કારણ કે દિલ્હી SIRમાં દાવા અને વાંધા રજૂ કરવાની અંતિમ તારીખ પણ 30 ઓક્ટોબર નક્કી કરવામાં આવી હતી. પ્રશાંત ભૂષણે અદાલતને કહ્યું કે 28 ઓક્ટોબરે સુનાવણી થવાથી પણ મતદારોને રાહત આપવા માટે બહુ ઓછો સમય બાકી રહેશે. આ અંગે મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતે કહ્યું કે અદાલત એવી સમસ્યાનો ઉકેલ લાવી શકે તેવો આદેશ પસાર કરવા અંગે વિચારણા કરી રહી છે. ખંડપીઠે મુખ્ય મામલાની સુનાવણી 28 ઓક્ટોબરે નક્કી કરી છે. જોકે, અદાલતની ટિપ્પણીને અંતિમ ચુકાદો માનવો જોઈએ નહીં. મતદારો માટે કઈ વૈકલ્પિક પ્રક્રિયા લાગુ થશે, તે અંગે અંતિમ આદેશની રાહ જોવાઈ રહી છે.

ખોટી ઘોષણા કરવા બદલ એક વર્ષ સુધીની સજાનું જોખમ?

અરજીમાં જનપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1950ની કલમ 31નો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આ જોગવાઈ હેઠળ મતદાર યાદી સંબંધિત કોઈ ઘોષણામાં જાણીજોઈને ખોટી માહિતી આપવા બદલ એક વર્ષ સુધીની કેદ, દંડ અથવા બંનેની જોગવાઈ છે. અરજદારોની દલીલ છે કે અગાઉથી નોંધાયેલા મતદારોને જ્યારે પ્રથમ વખત નોંધણી કરાવવાની ઘોષણા કરવા માટે કહેવામાં આવે છે, ત્યારે તેઓ કાનૂની મૂંઝવણમાં મુકાઈ શકે છે. તેમની સામે સવાલ છે કે નામ ફરીથી બહાલ કરાવવા માટે એવું ફોર્મ કેવી રીતે ભરવું, જેમાં કરવામાં આવતી ઘોષણા તેમની વાસ્તવિક સ્થિતિ સાથે મેળ ખાતી નથી.

આ અરજદારોની કાનૂની દલીલ છે. તેનો અર્થ એ નથી કે ફોર્મ-6 ભરનાર દરેક વ્યક્તિ સામે આપમેળે ફોજદારી કાર્યવાહી થશે. કોઈ પણ મામલામાં જવાબદારી હકીકતો અને લાગુ કાયદા પર આધારિત રહેશે.

SIRના વધારાના ઘોષણાપત્ર પર પણ સવાલ

અરજીમાં માત્ર ફોર્મ-6 સામે જ વાંધો ઉઠાવવામાં આવ્યો નથી. તેમાં SIRની માર્ગદર્શિકા હેઠળ ફોર્મ-6 અને ફોર્મ-8 સાથે માગવામાં આવતા વધારાના ઘોષણાપત્રની કાયદેસરતાને પણ પડકારવામાં આવી છે. અરજદારોનું કહેવું છે કે આ વધારાનું ઘોષણાપત્ર નિર્ધારિત કાનૂની પ્રક્રિયા હેઠળ લાગુ કરવામાં આવ્યું નથી. તેમની દલીલ છે કે મતદાર યાદીમાં નામ સામેલ કરવાની કાયદેસરની પ્રક્રિયા સાથે કોઈ વધારાની ફરજિયાત શરત માત્ર વહીવટી સૂચના દ્વારા ઉમેરી શકાય નહીં, ખાસ કરીને જ્યારે તેની અસર મતદારના અધિકારો પર પડતી હોય.

અરજી અનુસાર, ચૂંટણી પંચે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સામાન્ય સમયગાળા દરમિયાન, જ્યારે SIR ચાલી રહ્યું ન હોય, ત્યારે આ વધારાના ઘોષણાપત્રની જરૂર રહેશે નહીં. અરજદારોએ આ તફાવત સામે પણ સવાલ ઉઠાવ્યા છે.

‘લોજિકલ ડિસ્ક્રેપન્સી’ના આધારે નોટિસ જાહેર કરવા સામે પણ સવાલ

આ વિવાદ દિલ્હી SIR સંબંધિત અગાઉથી પડતર અરજી સાથે પણ જોડાયેલો છે. સામાજિક કાર્યકર અંજલિ ભારદ્વાજ અને અમૃતા જોહરીએ ચૂંટણી પંચ તથા દિલ્હીના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીની પ્રક્રિયાને પડકારી છે. અરજીમાં માગ કરવામાં આવી છે કે પંચ જેમને નોટિસ જાહેર કરવામાં આવી છે તેવા મતદારોનાં નામ જાહેર કરે અને દરેક મામલામાં નોટિસ આપવાનાં ચોક્કસ કારણો જણાવે.

અરજદારોએ ‘લોજિકલ ડિસ્ક્રેપન્સી’ એટલે કે તાર્કિક વિસંગતતા ઓળખવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા માપદંડો, વ્યાખ્યાઓ, અલ્ગોરિધમ સંબંધિત માપદંડો અને વહીવટી માર્ગદર્શિકાઓ જાહેર કરવાની માગ કરી છે. સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ પણ દિલ્હી SIR દરમિયાન મતદારોને નોટિસ જાહેર કરવાની પ્રક્રિયા પર સવાલ ઉઠાવતાં કહ્યું હતું કે નોટિસ લગભગ યાંત્રિક રીતે જાહેર કરવામાં આવી હોય તેવું જણાય છે. અદાલતે તાર્કિક વિસંગતતા નક્કી કરવા માટેનો આધાર શું છે તે સ્પષ્ટ કરવાની જરૂરિયાત દર્શાવી હતી.

હવે 28 ઓક્ટોબરની સુનાવણી પર નજર

દિલ્હી SIR સાથે જોડાયેલા આ મામલામાં હવે સુપ્રીમ કોર્ટે નક્કી કરવાનું છે કે નામ કમી કરાયેલા મતદારોએ પોતાનાં નામ ફરીથી બહાલ કરાવવા માટે કઈ પ્રક્રિયા અપનાવવી જોઈએ અને ફોર્મ-6 તથા વધારાના ઘોષણાપત્ર સંબંધિત વાંધાઓ અંગે કયા નિર્દેશો આપવા જોઈએ.

આ વિવાદનું મહત્ત્વ માત્ર વહીવટી પ્રક્રિયા પૂરતું મર્યાદિત નથી. તે આ સવાલ સાથે પણ જોડાયેલો છે કે અગાઉથી નોંધાયેલા મતદારોનાં નામ કમી થયા પછી તેમને ફરીથી યાદીમાં સામેલ કરાવવા માટે કેટલી સરળ, પારદર્શક અને કાયદેસર રીતે યોગ્ય વ્યવસ્થા ઉપલબ્ધ હોવી જોઈએ.

28 ઓક્ટોબરની સુનાવણી મહત્ત્વપૂર્ણ રહેશે, કારણ કે દાવા અને વાંધા રજૂ કરવાની અંતિમ તારીખ 30 ઓક્ટોબર છે. અદાલતે ઉકેલ લાવતો આદેશ પસાર કરવાના સંકેત આપ્યા છે, પરંતુ અંતિમ રાહત અને તેના વ્યાપ વિશે સુનાવણી પછી જ જાણ થશે.