GLP-1 Weight Loss Drugs Side Effects: વજન ઘટાડવા માટે વપરાતી GLP-1 દવાઓનો ઉપયોગ ઝડપથી વધી રહ્યો છે. પરંતુ શું આ દવાઓ અચાનક બંધ કરવાથી માનસિક સ્વાસ્થ્યને લગતી સમસ્યાઓ ઊભી થઈ શકે છે? નવી મેડિકલ સ્ટડીમાં બે દર્દીઓના એવા કિસ્સા સામે આવ્યા છે, જેમાં ટિર્ઝેપાટાઇડ ઇન્જેક્શન બંધ કર્યા પછી મેનિયા, ડિપ્રેશન અને હેલ્યુસિનેશન જેવાં લક્ષણો જોવા મળ્યાં. જાણીએ શું છે સમગ્ર મામલો અને આ સ્ટડીમાંથી ડૉક્ટરોને કયા સંકેતો મળ્યા છે.
વજન ઘટાડવાની દવાઓ જેવી કે મોનજારો, ઓઝેમ્પિક અને ઝેપબાઉન્ડ બજારમાં આવ્યા પછી લોકોમાં તેમનો ઉપયોગ ઘણો વધી ગયો છે. ઘણા લોકોએ આ દવાઓનો ઉપયોગ કર્યો છે. પરંતુ હવે તેમની સાથે જોડાયેલી નવી ચિંતાજનક માહિતી સામે આવી છે. GLP-1 જૂથની આ દવાઓ અચાનક બંધ કરવાથી કેટલાક લોકોમાં માનસિક સ્વાસ્થ્યને લગતી ગંભીર સમસ્યાઓ જોવા મળી રહી છે. તાજેતરમાં સામે આવેલી એક મેડિકલ સ્ટડીમાં બે એવા પુરુષોના કિસ્સા જણાવવામાં આવ્યા છે, જેમણે ટિર્ઝેપાટાઇડ ઇન્જેક્શન બંધ કર્યા પછી અસામાન્ય વર્તન, મૂડમાં ફેરફાર, ડિપ્રેશન, ભ્રમ અને વાસ્તવમાં અસ્તિત્વમાં ન હોય તેવી વસ્તુઓ જોવાની કે સાંભળવાની ફરિયાદ કરી હતી. આ કિસ્સાઓએ દર્શાવ્યું છે કે આ દવાઓની અસરો અને સંભવિત આડઅસરો વિશે હજુ વધુ સંશોધનની જરૂર છે.
આ સંશોધન મેડિકલ જર્નલ ‘પ્રાઇમરી કેર કમ્પેનિયન ફોર CNS ડિસઓર્ડર’માં પ્રકાશિત થયું છે. આ કિસ્સાઓ અનુસાર, કેટલીક દુર્લભ પરિસ્થિતિઓમાં ટિર્ઝેપાટાઇડના ઇન્જેક્શન બંધ કર્યા પછી દર્દીઓમાં માનસિક સમસ્યાઓ જોવા મળી શકે છે. તેમાં મેનિયા એટલે કે અસામાન્ય રીતે ખૂબ જ ઉત્તેજિત અથવા સક્રિય થઈ જવું અને હેલ્યુસિનેશન એટલે કે વાસ્તવમાં અસ્તિત્વમાં ન હોય તેવી વસ્તુઓ દેખાવી કે સંભળાવી જેવી સમસ્યાઓ સામેલ છે. ટિર્ઝેપાટાઇડ મોનજારો અને ઝેપબાઉન્ડ બ્રાન્ડ નામથી ઉપલબ્ધ છે.
‘સાયન્સ એલર્ટ’માં પ્રકાશિત આ અહેવાલમાં જણાવવામાં આવેલા પ્રથમ દર્દીની ઉંમર 61 વર્ષ હતી. ઓક્ટોબર 2025માં તેની સ્થિતિ બગડતાં તેને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો. તેનું વર્તન પહેલાં કરતાં અલગ થઈ ગયું હતું અને તેને વસ્તુઓ સમજવામાં મુશ્કેલી પડતી હતી. દર્દીએ જણાવ્યું કે તેનો મૂડ સતત ખરાબ રહેતો હતો, ડિપ્રેશન વધી રહ્યું હતું અને તેને શંકા થવા લાગી હતી કે કોઈ તેની વિરુદ્ધ કાવતરું ઘડી રહ્યું છે. એટલું જ નહીં, તેને એવા અવાજો પણ સંભળાવા લાગ્યા હતા અને એવી વસ્તુઓ દેખાવા લાગી હતી, જે વાસ્તવમાં અસ્તિત્વમાં નહોતી.
આ દર્દીમાં એક દુર્લભ માનસિક સ્થિતિ પણ જોવા મળી હતી, જેને કોટાર્ડ ડિલ્યુઝન કહેવામાં આવે છે. આ સ્થિતિમાં વ્યક્તિને એવું લાગે છે કે તેનું મૃત્યુ થઈ ચૂક્યું છે અથવા તેના શરીરના કેટલાક અંગો ગાયબ થઈ ગયા છે કે કામ કરવાનું બંધ કરી ચૂક્યા છે. આ દર્દીએ ઓગસ્ટ 2025માં ટિર્ઝેપાટાઇડ લેવાનું બંધ કર્યું હતું. આ દવાને કારણે તેને ઊબકા આવવાની સમસ્યા થતી હતી.
બીજો કિસ્સો 52 વર્ષના એક પુરુષનો હતો. તેને પણ ઓક્ટોબર 2025માં હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો. તેનું વર્તન અસામાન્ય થઈ ગયું હતું અને તેના મૂડમાં ઝડપથી ફેરફાર થઈ રહ્યા હતા. તપાસ કર્યા પછી ડૉક્ટરોએ તેને મેનિયાની સમસ્યા હોવાનું નિદાન કર્યું હતું. આ સ્થિતિમાં વ્યક્તિ ખૂબ વધારે બોલવા લાગે છે, તેની વાતો અસંગત હોઈ શકે છે અને તે પોતાને ખૂબ મોટો કે શક્તિશાળી સમજવા લાગે છે. આ ઉપરાંત, તે વિચાર્યા વગર નિર્ણયો લઈ શકે છે અને નાની-નાની બાબતોમાં ચીડિયો થઈ શકે છે.
દર્દીએ જણાવ્યું કે તેણે હોસ્પિટલમાં દાખલ થતાં લગભગ એક મહિના પહેલાં ટિર્ઝેપાટાઇડ લેવાનું અચાનક બંધ કર્યું હતું. છ મહિનામાં તેનું લગભગ 100 પાઉન્ડ એટલે કે આશરે 45 કિલો વજન ઘટી ગયું હતું.
જોકે, આ દર્દીના કિસ્સામાં કેટલીક બીજી બાબતો પણ સામે આવી હતી. હોસ્પિટલમાં દાખલ થતાં પહેલાંના કેટલાક અઠવાડિયામાં તેણે ગાંજાનો ઉપયોગ વધારી દીધો હતો. ગાંજાનો વધારે ઉપયોગ સાયકોસિસ એટલે કે ગંભીર માનસિક સમસ્યાઓનું જોખમ વધારી શકે છે. આ ઉપરાંત, તેના શરીરમાં વિટામિન B12નું સ્તર પણ ઓછું હતું. આ બાબત દર્શાવે છે કે તેના શરીરમાં પોષક તત્ત્વોની ઊણપ હોઈ શકે છે. ત્યારબાદ દર્દીને વધુ સારવાર માટે માનસિક રોગોની હોસ્પિટલમાં મોકલવામાં આવ્યો હતો.
આ બંને દર્દીઓના કિસ્સાઓથી એ સાબિત થતું નથી કે GLP-1 દવાઓ બંધ કરવાથી સાયકોસિસ અથવા મેનિયા થઈ શકે છે. પરંતુ દવા બંધ કરવા અને માનસિક લક્ષણો દેખાવા વચ્ચેનો સમયગાળો વૈજ્ઞાનિકોમાં શંકા ઊભી કરી રહ્યો છે.
કેસ સ્ટડીના લેખકોનું કહેવું છે કે કેટલીક દુર્લભ પરિસ્થિતિઓમાં GLP-1 દવા બંધ કરવી એવા દર્દીઓમાં અચાનક મૂડ બગડવાનું અથવા સાયકોસિસ જેવાં લક્ષણો દેખાવાનું એક કારણ બની શકે છે, જેમને પહેલેથી જ માનસિક સમસ્યાઓ થવાનું જોખમ હોય. તેમાં એવા દર્દીઓ પણ સામેલ હોઈ શકે છે, જેમના શરીરમાં પોષક તત્ત્વોની ઊણપ હોય અથવા GLP-1 દવાઓના ઉપયોગને કારણે આ ઊણપ વધી ગઈ હોય. બીજા દર્દીમાં વિટામિન B12નું ઓછું સ્તર તેનું એક ઉદાહરણ હોઈ શકે છે.
એ વાત પર પણ ધ્યાન આપવું જરૂરી છે કે બંને દર્દીઓને અગાઉથી માનસિક સ્વાસ્થ્યને લગતી સમસ્યાઓ હતી. પ્રથમ દર્દીને ડિપ્રેશન હતું, જ્યારે બીજા દર્દીને ચિંતાની સમસ્યાનો ઇતિહાસ હતો. શક્ય છે કે અગાઉથી રહેલી આ માનસિક સમસ્યાઓએ પણ તેમનાં નવાં લક્ષણોમાં ભૂમિકા ભજવી હોય.
આ પહેલીવાર નથી જ્યારે GLP-1 દવાઓને માનસિક સ્વાસ્થ્ય સાથે જોડાયેલી ચિંતાઓ સાથે સાંકળવામાં આવી હોય. GLP-1 રિસેપ્ટર્સ મગજમાં પણ હાજર હોય છે. કેટલાક પુરાવા દર્શાવે છે કે આ દવાઓ બ્લડ-બ્રેઇન બેરિયર પાર કરીને મગજ સુધી પહોંચી શકે છે. જોકે, મગજ સુધી પહોંચ્યા પછી આ દવાઓ ત્યાં કેવી અસર કરે છે, તેની સંપૂર્ણ માહિતી હજુ ઉપલબ્ધ નથી.
થોડાં વર્ષો પહેલાં યુરોપના એક દવા ડેટાબેઝમાં GLP-1 જૂથની ત્રણ દવાઓ- સેમાગ્લૂટાઇડ, લિરાગ્લૂટાઇડ અને ટિર્ઝેપાટાઇડ સાથે જોડાયેલા માનસિક સમસ્યાઓના 481 કિસ્સા નોંધાયા હતા.
નવી કેસ સ્ટડીના લેખકોનું કહેવું છે કે GLP-1 દવાઓનો ઉપયોગ કરતી વખતે થતી માનસિક અને ન્યુરોલોજિકલ અસરો અંગે જાગૃતિ વધી રહી છે. પરંતુ આ દવાઓ બંધ કર્યા પછી માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર શું અસર થઈ શકે છે, તેની જાણકારી હજુ ઘણી ઓછી છે.
તેમના મતે, GLP-1 દવાઓ બંધ કર્યા પછી અચાનક મૂડમાં ફેરફાર અથવા સાયકોસિસ જેવાં લક્ષણો દેખાવાની સ્થિતિ એવી હોઈ શકે છે, જેને અત્યાર સુધી પૂરતી ઓળખ મળી નથી.
સંશોધકોનું સૂચન છે કે ડૉક્ટરોએ એ બાબતનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ કે તાજેતરમાં GLP-1 દવાઓના ડોઝમાં ફેરફાર કરવો અથવા તેમને બંધ કરવું દર્દીઓમાં માનસિક લક્ષણો સાથે જોડાયેલું હોઈ શકે છે. જેમ જેમ આ નવી દવાઓનો ઉપયોગ વધી રહ્યો છે, તેમ તેમ વૈજ્ઞાનિકો તેમની દુર્લભ આડઅસરો વિશે નવી જાણકારી મેળવી રહ્યા છે. GLP-1 દવાઓના ઘણા ફાયદા છે, પરંતુ તેમના સંભવિત નુકસાનને સમજવું પણ એટલું જ જરૂરી છે. તેનાથી દર્દીઓ અને ડૉક્ટરો બંને કોઈ સમસ્યા ઊભી થાય ત્યારે વધુ સારી રીતે તૈયાર રહી શકશે.

