Indus Valley Civilisation Decline: ભારતના ઇતિહાસના સૌથી મોટા કોયડાઓમાંથી એક એ છે કે આખરે શા માટે અને કેવી રીતે દુનિયાની સૌથી પ્રાચીન શહેરી સભ્યતાઓમાંથી એક એવી સિંધુ ઘાટી સભ્યતા (Indus Valley Civilisation) નો અંત આવ્યો. હડપ્પા, મોહેં-જો-દડો, રાખીગઢી અને લોથલ જેવા શાનદાર શહેરોને છોડીને લોકો કેમ ચાલ્યા ગયા? હવે IIT ગાંધીનગર ના સંશોધકોએ આ રહસ્ય પર પ્રકાશ પાડ્યો છે. તેમનું કહેવું છે કે આ બધું અચાનક નથી થયું, પરંતુ સતત પડતા ભીષણ દુષ્કાળ ને કારણે આ સભ્યતા ધીમે ધીમે સમાપ્ત થઈ ગઈ.
ક્યારે અને કેવી હતી આ સભ્યતા?
સિંધુ ઘાટી સભ્યતા, જેને સિંધુ-સરસ્વતી સભ્યતા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે લગભગ ૫,૦૦૦ થી ૩,૫૦૦ વર્ષ પહેલાં ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારત અને પાકિસ્તાનના વિસ્તારોમાં વિકસી હતી. આ દુનિયાની શરૂઆતની શહેરી સભ્યતાઓમાંથી એક હતી, જેની વિશેષતાઓ આ પ્રમાણે છે:
શહેરી આયોજન: શહેરોમાં અદ્યતન પાણી નિકાલ પ્રણાલી (drainage system) હતી.
શિલ્પકળા: ધાતુ શિલ્પ એટલું વિકસિત હતું કે પ્રસિદ્ધ ‘ડાન્સિંગ ગર્લ’ જેવી મૂર્તિઓ બનાવવામાં આવી હતી.
વહીવટ: વેપાર નેટવર્ક અને જળ વ્યવસ્થાપન માટે આ સભ્યતા જાણીતી હતી.
સંશોધનમાં શું સામે આવ્યું?
IIT ગાંધીનગરના પ્રોફેસર વિમલ મિશ્રા અને તેમની ટીમે ‘Communications Earth and Environment’ જર્નલમાં પ્રકાશિત સંશોધનમાં જણાવ્યું કે સભ્યતાના સમયગાળા દરમિયાન સરેરાશ વાર્ષિક વરસાદમાં ૧૦-૨૦% નો ઘટાડો થયો. તાપમાન લગભગ ૦.૫ ડિગ્રી સેલ્સિયસ વધ્યું.
સતત દુષ્કાળ: આ સમયગાળા દરમિયાન ૪ મોટા દુષ્કાળ આવ્યા, જેમાંથી દરેક દુષ્કાળ ૮૫ વર્ષથી વધુ લાંબા સમય સુધી ચાલ્યા.
સૌથી લાંબો સમયગાળો: સૌથી લાંબો દુષ્કાળનો દોર ૧૬૪ વર્ષ સુધી ચાલ્યો અને તેણે સભ્યતાના ૯૧% ક્ષેત્રને અસર કરી.
જળ ઉપલબ્ધતા: આ દુષ્કાળોએ જળ ઉપલબ્ધતાને ગંભીર રીતે ઘટાડી દીધી. સંશોધનમાં ઉચ્ચ-રિઝોલ્યુશન આબોહવા મોડેલો અને ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય પુરાવાઓ (જેમ કે ગુફાઓના સ્ટેલેક્ટાઇટ્સ અને સરોવરોના અવસાદ) નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો.
કૃષિ અને વસાહત પર અસર
શરૂઆતના સમયમાં વસાહતો વધુ વરસાદવાળા વિસ્તારોમાં હતી, પરંતુ દુષ્કાળની અસરને કારણે લોકો સિંધુ નદીના કિનારે વસવાટ કરવા લાગ્યા.
કૃષિમાં ફેરફાર: ખેડૂતોએ ઘઉં અને જવ છોડીને દુષ્કાળ-સહનશીલ બાજરી ઉગાડવાનું શરૂ કર્યું, પરંતુ તે પણ લાંબા દુષ્કાળનો સામનો કરી શક્યું નહીં.
પતન: આખરે મોટા શહેરોને છોડીને લોકો નાના ગ્રામીણ સમુદાયો માં વિખેરાઈ ગયા.
વૈશ્વિક આબોહવા પરિબળો
સંશોધનમાં એ પણ દર્શાવવામાં આવ્યું કે અલ નીનોની ઘટનાઓ અને નોર્થ એટલાન્ટિકમાં ઠંડક એ ભારતીય ચોમાસાને નબળું પાડ્યું. પ્રશાંત અને હિંદ મહાસાગરના ગરમ થવાથી જમીન-સમુદ્ર તાપમાનનો તફાવત ઘટ્યો, જેના કારણે ચોમાસાના વરસાદમાં પણ ઘટાડો થયો.
અચાનક નહીં, ધીમે ધીમે પતન
પહેલાં એવું માનવામાં આવતું હતું કે સભ્યતા અચાનક સમાપ્ત થઈ ગઈ, પરંતુ સંશોધન દર્શાવે છે કે આ એક ધીમી અને જટિલ પ્રક્રિયા હતી. દુષ્કાળની સાથે સામાજિક અને આર્થિક દબાણોએ મળીને સભ્યતાને નાના-નાના જૂથોમાં વિભાજિત કરી દીધી.
આજના માટે બોધપાઠ
આ સંશોધન દર્શાવે છે કે જટિલ સમાજો પર્યાવરણીય તણાવ પ્રત્યે કેટલા સંવેદનશીલ હોય છે. પાણીનું વ્યવસ્થાપન અને આબોહવા અનુકૂલન આજે પણ એટલું જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે, ખાસ કરીને જ્યારે આધુનિક દુનિયા આબોહવા પરિવર્તન અને જળ સંકટનો સામનો કરી રહી છે. સંશોધકોનું કહેવું છે કે હાલના સમયમાં ગ્લોબલ વૉર્મિંગને કારણે ભારતીય ચોમાસામાં વધુ વરસાદ જોડાઈ શકે છે, જે એક રાહતની વાત છે.
