Public Sector Banks Merger: સરકાર આવનારા વર્ષોમાં જાહેર ક્ષેત્રની બેંકો (PSB) ના એકીકરણની પ્રક્રિયાને વધુ તેજ કરી શકે છે. આનો હેતુ ૨૦૪૭ સુધીમાં ‘વિકસિત ભારત’ ના લક્ષ્યને હાંસલ કરવાનો છે. સરકાર ઈચ્છે છે કે દેશમાં એવી મોટી અને મજબૂત બેંકો હોય, જે વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધા કરી શકે. આ દિશામાં નાણા મંત્રાલય, ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) અને જાહેર ક્ષેત્રની બેંકો વચ્ચે વાતચીત શરૂ થઈ ચૂકી છે. આનાથી સંકેત મળે છે કે આગામી થોડા સમયમાં બેંકિંગ સેક્ટરમાં મોટા બદલાવ જોવા મળી શકે છે.
નાણામંત્રીનું નિવેદન અને સરકારની મંશા
નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે તાજેતરમાં કહ્યું હતું કે ભારતને ઘણી મોટી, વિશ્વસ્તરીય બેંકોની જરૂર છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ દિશામાં કામ પહેલેથી જ શરૂ થઈ ગયું છે. સરકારનું માનવું છે કે મોટી બેંકો માત્ર દેશની આર્થિક જરૂરિયાતોને વધુ સારી રીતે પૂરી કરી શકતી નથી, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં પણ ભારતની હાજરી મજબૂત કરી શકે છે. આ જ કારણે જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોના એકીકરણ પર ગંભીરતાથી વિચાર કરવામાં આવી રહ્યો છે.
૧૨ જાહેર બેંકો, પરંતુ વૈશ્વિક રેન્કિંગમાં મર્યાદિત હાજરી
હાલમાં દેશમાં ૧૨ સરકારી બેંકો છે. અસ્કયામતોના આધારે વિશ્વની ટોચની ૫૦ બેંકોમાં ભારતમાંથી માત્ર ભારતીય સ્ટેટ બેંક (SBI) જ સામેલ છે. SBI આ યાદીમાં ૪૩મા સ્થાને છે. ત્યારબાદ ખાનગી ક્ષેત્રની HDFC બેંક ૭૩મા સ્થાને આવે છે. સરકારનું માનવું છે કે જો બેંકો મોટી હશે તો તેમની વૈશ્વિક રેન્કિંગ પણ સારી થશે અને તેઓ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વધુ પ્રભાવી ભૂમિકા ભજવી શકશે.
પહેલા પણ થઈ ચૂક્યું છે મોટું એકીકરણ
સરકાર આ પહેલા બે તબક્કામાં જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોનું એકીકરણ કરી ચૂકી છે. આ વિલીનીકરણ બાદ બેંકોની સંખ્યા ૨૭ થી ઘટીને ૧૨ રહી ગઈ. આ પ્રક્રિયામાં યુનાઈટેડ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા અને ઓરિએન્ટલ બેંક ઓફ કોમર્સનું વિલીનીકરણ પંજાબ નેશનલ બેંકમાં કરવામાં આવ્યું. સિન્ડિકેટ બેંકને કેનરા બેંકમાં ભેળવવામાં આવી. અલ્હાબાદ બેંકનું ઈન્ડિયન બેંકમાં અને આંધ્રા બેંક તથા કોર્પોરેશન બેંકનું યુનિયન બેંક ઓફ ઈન્ડિયામાં વિલીનીકરણ થયું. આ પહેલા દેના બેંક અને વિજયા બેંકને બેંક ઓફ બરોડામાં સામેલ કરવામાં આવી હતી. આ પગલાંનો હેતુ બેંકોની નાણાકીય સ્થિતિને મજબૂત કરવાનો અને તેમની કાર્યક્ષમતા વધારવાનો હતો.
IDBI બેંકના ખાનગીકરણની તૈયારી
સરકારે IDBI બેંકના ખાનગીકરણની પ્રક્રિયા પણ શરૂ કરી દીધી છે. રોકાણ અને જાહેર સંપત્તિ વ્યવસ્થાપન વિભાગના સચિવ અરુણિષ ચાવલાએ આશા વ્યક્ત કરી છે કે તેનું વ્યૂહાત્મક વેચાણ માર્ચ ૨૦૨૬ સુધીમાં પૂર્ણ થઈ શકે છે. આનાથી સરકારને સંસાધનો એકત્ર કરવામાં મદદ મળશે અને બેંકિંગ સેક્ટરમાં ખાનગી ભાગીદારી વધશે.
જાહેર બેંકોનો રેકોર્ડ નફો
જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોની નાણાકીય સ્થિતિમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં મોટો સુધારો જોવા મળ્યો છે. આશા છે કે નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ ના અંત સુધીમાં આ બેંકોનો ચોખ્ખો નફો બે લાખ કરોડ રૂપિયાના ઐતિહાસિક સ્તરને વટાવી જશે. આ સુધારો વધુ સારા સંચાલન, ઓછા એનપીએ (NPA) અને મજબૂત આર્થિક પ્રવૃત્તિઓનું પરિણામ માનવામાં આવે છે.
ખાનગી બેંકોમાં વિદેશી રોકાણનો વધતો ટ્રેન્ડ
બીજી તરફ, ખાનગી બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં વિદેશી રોકાણ ઝડપથી વધ્યું છે. જાપાનની સુમિતોમો મિત્સુઈ બેંકિંગ કોર્પોરેશને યસ બેંકમાં ૨૦ ટકા હિસ્સો ૧૩,૪૮૩ કરોડ રૂપિયામાં ખરીદ્યો છે. આ સોદો સપ્ટેમ્બરમાં પૂર્ણ થયો હતો. વળી, સંયુક્ત આરબ અમીરાતની એમિરેટ્સ એનબીડી (NBD) બેંકે આરબીએલ (RBL) બેંકમાં ૬૦ ટકા હિસ્સો ૨૬,૮૫૩ કરોડ રૂપિયામાં ખરીદવાનો નિર્ણય લીધો છે. આનાથી સ્પષ્ટ છે કે વિદેશી રોકાણકારો ભારતીય બેંકિંગ સેક્ટરને લઈને ખૂબ જ ઉત્સાહિત છે.
વીમા ક્ષેત્રને પણ મળ્યું પ્રોત્સાહન
વીમા ક્ષેત્રમાં પણ આ વર્ષે મોટા ફેરફાર થયા છે. સંસદે ‘સબકા બીમા, સબકી રક્ષા’ (વીમા કાયદા સુધારા) બિલ ૨૦૨૫ પસાર કર્યું છે. આનાથી વીમા ક્ષેત્રમાં ૧૦૦ ટકા સીધું વિદેશી રોકાણ (FDI) નો રસ્તો સાફ થઈ ગયો છે. આ સિવાય, જીએસટી (GST) દરોમાં કાપનો ફાયદો પણ વીમા કંપનીઓને મળ્યો છે. આ પગલાંથી આવનારા સમયમાં નાણાકીય ક્ષેત્રમાં રોકાણ અને સ્પર્ધા બંને વધવાની આશા છે.
