Solar Flare Warning: લદ્દાખના હાનલેમાં 19 અને 20 જાન્યુઆરીની રાત્રે આકાશ અચાનક ઘેરા લાલ રંગમાં ચમકી ઉઠ્યું. સામાન્ય રીતે અહીં રાત્રે આકાશ ખૂબ જ સાફ અને વાદળી હોય છે, પરંતુ આ વખતે આખું આકાશ કોઈ લાલ પડદા જેવું દેખાવા લાગ્યું. આ નજારો ભલે સુંદર લાગતો હોય, પણ વૈજ્ઞાનિકોના મતે આ એક ગંભીર ચેતવણી છે.
તે રાત્રે શું થયું હતું?
18 જાન્યુઆરીએ સૂર્ય પર એક ખૂબ જ મોટો ધડાકો થયો, જેને X-class સોલર ફ્લેયર કહેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ સૂર્યમાંથી ગેસ અને ચુંબકીય ઉર્જાનું અત્યંત મોટું વાદળ નીકળ્યું જેને Coronal Mass Ejection (CME) કહે છે. આ વાદળ 1,700 કિમી પ્રતિ સેકન્ડની ઝડપે પૃથ્વી તરફ આવ્યું અને માત્ર 25 કલાકમાં આપણા વાતાવરણ સુધી પહોંચી ગયું. જ્યારે આ સૌર કણો પૃથ્વીના ચુંબકીય ક્ષેત્ર સાથે અથડાયા, ત્યારે એક G4 સ્તરનું શક્તિશાળી જીઓમેગ્નેટિક તોફાન બન્યું. આ 2003 પછીની સૌથી મોટી ઘટના હતી. આ જ તોફાનને કારણે હાનલેમાં લાલ રોશની જોવા મળી હતી.
આકાશમાં લાલ રંગ જ કેમ દેખાયો?
લાલ રંગ એટલા માટે દેખાય છે કારણ કે સૂર્યમાંથી આવેલા કણો 300 કિમીથી વધુ ઊંચાઈ પર હાજર ઓક્સિજન પરમાણુઓને અસર કરે છે. ઉત્તર ધ્રુવ પર આવી રોશની લીલી દેખાય છે, પરંતુ ભારત જેવા નીચલા અક્ષાંશો પર તેનો ઉપરનો ભાગ દેખાય છે, જે લાલ હોય છે.
આ લાલ રોશનીથી ખતરો કેમ છે?
વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે આ માત્ર એક સુંદર નજારો નહોતો, પરંતુ તે જણાવી રહ્યો છે કે સૂર્ય ખૂબ જ સક્રિય અને અશાંત થઈ રહ્યો છે. આ ઘટનાને કારણે અનેક પ્રકારના ટેકનિકલ જોખમો પેદા થઈ શકે છે:
સેટેલાઇટને નુકસાન: આદિત્ય-L1 મિશનના ડેટા મુજબ, આવા તોફાન પૃથ્વીના ચુંબકીય કવચને એટલું દબાવી દે છે કે સેટેલાઇટ સીધા સૂર્યના તેજ પવનોના સંપર્કમાં આવી શકે છે.
વીજળી ગ્રીડ પર અસર: જબરદસ્ત સૌર તોફાન વીજળીની લાઇનોમાં કરંટ વધારી શકે છે, જેનાથી ટ્રાન્સફોર્મર ફાટવા અને મોટા પાવર કટની આશંકા રહે છે.
GPS અને ઇન્ટરનેટ: આવા તોફાન સંચાર પ્રણાલી, જીપીએસ અને બેંકિંગ નેટવર્કને પણ પ્રભાવિત કરી શકે છે.
અંતરિક્ષ મુસાફરોની સુરક્ષા: રેડિયેશન વધી જવાથી અંતરિક્ષમાં રહેલા મુસાફરો માટે પણ ખતરો પેદા થાય છે.
ભારત બચાવ માટે શું કરી રહ્યું છે?
ભારત આવા સૌર તોફાનોથી ચેતવણી મેળવવા માટે ઘણા પગલાં લઈ રહ્યું છે. Aditya-L1 સૂર્યની ગતિવિધિઓ પર સતત નજર રાખે છે અને 24–48 કલાક પહેલા ચેતવણી આપી શકે છે. વીજળી ગ્રીડમાં કરંટ સેન્સર લગાવવામાં આવી રહ્યા છે. હાનલે ડાર્ક સ્કાય રિઝર્વ જેવી જગ્યાઓ વૈજ્ઞાનિકોને આવા તોફાનોના શરૂઆતી સંકેત આપવામાં મદદ કરે છે.
લાલ આકાશ માત્ર સુંદરતા નથી, ચેતવણી છે. લદ્દાખની લાલ રોશની બતાવે છે કે સૂર્ય ગરમ થઈ રહ્યો છે અને આપણી ટેકનોલોજી તેની માર સહન કરવા માટે તૈયાર નથી. ભવિષ્યમાં આવા તોફાનો વધશે, તેથી આપણે ડિજિટલ સિસ્ટમને વધુ સુરક્ષિત બનાવવી પડશે.
