Samvidhan park constitution preamble Controversy: ઉત્તર પ્રદેશના બાગપત જિલ્લામાં બનેલા એક ‘સંવિધાન પાર્ક’માં લાગેલી પ્રસ્તાવનાની પ્રતિકૃતિમાંથી ભારતીય બંધારણની પ્રસ્તાવનાના ત્રણ મહત્વના શબ્દો – સમાજવાદી, પંથનિરપેક્ષ અને અખંડિતતા – ગાયબ છે. ગણતંત્ર દિવસ પર બડૌત નગરપાલિકા પરિસરમાં સ્થિત આ પાર્કનું ઉદ્ઘાટન ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ) ના નેતા અને રાજ્યમંત્રી કે.પી. મલિકે જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ અસ્મિતા લાલની હાજરીમાં કર્યું હતું.
જોકે, બંધારણની પ્રસ્તાવનામાં ‘સમાજવાદી’, ‘પંથનિરપેક્ષ’ અને ‘અખંડિતતા’ શબ્દો ૧૯૭૬ માં ૪૨મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા ઉમેરવામાં આવ્યા હતા અને ત્યારથી આ પ્રસ્તાવના ભારતના બંધારણીય માળખાનો હિસ્સો છે. એવામાં કોઈ સાર્વજનિક સ્થળે બંધારણની પ્રસ્તાવનાની પ્રતિકૃતિમાં આ શબ્દો ન હોવા તે સવાલ ઉભા કરે છે.
આ અંગે પૂછવામાં આવતા જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ (DM) એ જણાવ્યું હતું કે પાર્કમાં લગાવવામાં આવેલી પ્રતિકૃતિ ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ ના રોજ લાગુ થયેલા મૂળ બંધારણની પ્રસ્તાવના પર આધારિત છે અને તેમાં ‘કોઈ એજન્ડા નથી’. જોકે, એ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું નથી કે પ્રસ્તાવનાનું આ સંસ્કરણ પસંદ કરવાનો નિર્ણય કયા સ્તરે લેવામાં આવ્યો હતો. જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ ભલે એવો દાવો કરે કે પ્રસ્તાવનાની પસંદગીમાં કોઈ એજન્ડા નથી, પરંતુ આ ત્રણ શબ્દોને પ્રસ્તાવનામાંથી કાઢવા એ ભાજપ-આરએસએસનો એક જૂનો એજન્ડા ચોક્કસ રહ્યો છે.
પાર્કમાં લાગેલી પ્રસ્તાવનામાં સુધારાની માંગ
આ પાર્ક અંગે રાજ્ય સરકારનું કહેવું છે કે આ એક એવું અનોખું સ્થળ છે, જ્યાં સ્વાસ્થ્યની સાથે બાળકો અને વડીલોના જ્ઞાનમાં પણ વધારો થશે. પરંતુ સ્થાનિક લોકો સવાલ ઉઠાવી રહ્યા છે કે આખરે પાર્કમાં પ્રસ્તાવનામાંથી સમાજવાદી, પંથનિરપેક્ષ અને અખંડિતતા શબ્દોને કેમ દૂર રાખવામાં આવ્યા. બડૌતના નગર સેવક વિક્રાંતે જણાવ્યું હતું કે તેમણે આ અંગે જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ અસ્મિતા લાલ સાથે મુલાકાત કરીને તેમાં ફેરફાર કરવાની માંગ કરી છે, જેથી લોકો ખરેખર બંધારણની સાચી ભાવના સમજી શકે અને આ પાર્કનો હેતુ પણ પૂરો થઈ શકે.
વિક્રાંત આગળ કહે છે, ‘જ્યારે હું જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટને મળ્યો, ત્યારે તેમને પૂછ્યું કે શું પ્રસ્તાવનામાંથી જે ત્રણ જરૂરી શબ્દો સમાજવાદી, પંથનિરપેક્ષ અને અખંડિતતા ગાયબ છે, તે માત્ર એક ચૂક છે કે તેમને આ માટે કોઈના દ્વારા આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો.’ વિક્રાંતના જણાવ્યા મુજબ, ‘જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટનું સ્પષ્ટ કહેવું હતું કે આ જ મૂળ પ્રસ્તાવના છે.’ ઘણા સ્થાનિક રહેવાસીઓ જણાવે છે કે આ અંગે તેઓએ જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટને આવેદનપત્ર પણ સોંપ્યું છે અને જો જલ્દી આના પર કોઈ કાર્યવાહી નહીં થાય, તો વ્યાપક વિરોધ કરવામાં આવશે.
બડૌતના રહેવાસી વકીલ આરુષિ પણ આ વાત સાથે સહમત છે કે પ્રશાસને આના પર તાત્કાલિક કાર્યવાહી કરવી જોઈએ, કારણ કે આજે જ્યારે દેશમાં અમીર અને ગરીબ વચ્ચેનું અંતર વધી ગયું છે, ત્યારે એવામાં સમાજવાદ જરૂરી બની જાય છે. બીજી તરફ, હેટ ક્રાઈમ અને ભાગલાની રાજનીતિ વચ્ચે પંથનિરપેક્ષ અને અખંડિતતાને યાદ રાખવામાં બંધારણ જ આપણી મદદ કરી શકે છે. સ્થાનિક લોકોના વિરોધનો અવાજ સોશિયલ મીડિયા પર પણ સંભળાવવા લાગ્યો છે. માહિતી વિભાગ બાગપત દ્વારા ફેસબુક પર પોસ્ટ કરવામાં આવેલા કાર્યક્રમના વીડિયોના કોમેન્ટ સેક્શનમાં ઘણા લોકોએ પ્રસ્તાવના સંબંધિત પ્રશ્નો પૂછ્યા છે.
વિભાગે એક કોમેન્ટનો જવાબ આપતા લખ્યું છે કે બંધારણની આ નકલ ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ ના રોજ લાગુ થયેલી મૂળ પ્રસ્તાવનાની પ્રતિકૃતિ છે. તેમાં ૧૯૭૬ ના ૪૨મા બંધારણીય સુધારા હેઠળ ઉમેરવામાં આવેલા શબ્દો સામેલ નથી. અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ, કારણ કે બંધારણમાં આગળ પણ સુધારા થતા રહે છે, તેથી મૂળ બંધારણની મૂળ પ્રસ્તાવનાને જ દર્શાવવામાં આવી છે.
#गणतंत्र दिवस के अवसर पर जनपद #बागपत की बड़ौत नगर पालिका परिसर में पार्क का #सौंदर्यकरण कर संविधान पार्क का स्वरूप दिया गया जिसका #लोकार्पण माo राज्यमंत्री @KPMalik_BJP जी ने किया। इस पार्क में विकसित #संविधान की पुस्तक, #स्वदेशी का प्रतीक #चरखा आदि को वेस्ट मैटेरियल का… pic.twitter.com/ff8cZh0vjA
— DM Baghpat (@BagpatDm) January 26, 2026
શાસન પહેલા પ્રશાસનને ફેરફારની ઉતાવળ કેમ છે?
આરુષિ સવાલ પણ ઉઠાવે છે કે આખરે પ્રશાસનને આ શબ્દોથી આટલો પરેજી કેમ છે, જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટથી લઈને હાલની સરકાર સુધી એ સ્પષ્ટ કરી ચૂક્યા છે કે આ શબ્દોને બંધારણથી અલગ કરી શકાય નહીં, અને તેમનો આવું કરવાનો કોઈ ઈરાદો નથી, એવામાં પ્રશાસન કેમ આટલી સક્રિયતા બતાવી રહ્યું છે. ઉલ્લેખનીય છે કે કટોકટી (ઇમરજન્સી) દરમિયાન ૧૯૭૬ માં ૪૨મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા બંધારણની મૂળ પ્રસ્તાવનામાં સમાજવાદી અને પંથનિરપેક્ષ શબ્દો ઉમેરતી વખતે તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીએ લોકસભામાં કહ્યું હતું, ‘આપણા બંધારણ અને આપણા દેશના ઘડવૈયાઓની મંશા હતી કે ભારતીય સમાજ ધર્મનિરપેક્ષ અને સમાજવાદી હોય… હવે આપણે બસ તેમને બંધારણમાં સામેલ કરી રહ્યા છીએ કારણ કે તેઓ અહીં ઉલ્લેખ કરવામાં આવવાને પાત્ર છે.’
જોકે, છેલ્લા કેટલાક સમયમાં આ શબ્દો ઉમેરવાની વિરુદ્ધમાં ચર્ચા તેજ થઈ છે. એવી દલીલ આપવામાં આવે છે કે આ શબ્દો મૂળ બંધારણની પ્રસ્તાવનામાં નહોતા. કેટલાક લોકો તેને ઇમરજન્સી રાજનીતિનો હિસ્સો માને છે, જેમાં દક્ષિણપંથી જૂથો, રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ અને ભારતીય જનતા પાર્ટીના ઘણા નેતાઓ પણ સામેલ છે. જોકે, સરકાર તરફથી કાયદા મંત્રી અર્જુન રામ મેઘવાલ દ્વારા એ સ્પષ્ટ પણ કરવામાં આવ્યું છે કે તેમનો આ શબ્દોને પ્રસ્તાવનામાંથી હટાવવાનો કોઈ ઈરાદો નથી. પરંતુ સામાજિક કાર્યકર્તા અને વિપક્ષના લોકો તેને ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ) ના કથની અને કરણીમાં તફાવત માને છે.
આ અંગે એક્ટિવિસ્ટ ગૌહર રઝા કહે છે, ‘આજની સરકાર, જે આ બધું કરાવી રહી છે, તેને બંધારણ પર વિશ્વાસ જ નથી. એવામાં તેઓ શું-શું બદલી શકે છે, તેની કોશિશ તેમના દ્વારા ધીરે-ધીરે કરવામાં આવી રહી છે.’ ગત વર્ષ ૨૦૨૫ માં આરએસએસ સરકાર્યવાહ દત્તાત્રેય હોસબોલેએ બંધારણની પ્રસ્તાવનામાંથી ‘સમાજવાદી’ અને ‘ધર્મનિરપેક્ષ’ શબ્દ હટાવવા પર વિચાર કરવાની માંગ કરીને આ દિશામાં એક નવી ચર્ચા છેડી હતી.
તેમણે કટોકટીના પચાસ વર્ષ પૂર્ણ થવા પર આયોજિત એક કાર્યક્રમમાં કહ્યું હતું કે ઇમરજન્સી દરમિયાન બંધારણમાં ધર્મનિરપેક્ષ અને સમાજવાદી શબ્દો ઉમેરવામાં આવ્યા હતા, જે મૂળ પ્રસ્તાવનાનો હિસ્સો નહોતા. તેમણે કહ્યું કે આ શબ્દોને પાછળથી હટાવવામાં આવ્યા નથી પરંતુ આ શબ્દો રહેવા જોઈએ કે નહીં, તેના પર ચર્ચા થવી જોઈએ. તેમણે એમ પણ કહ્યું હતું કે આ બે શબ્દો ડો. બી.આર. આંબેડકરના બંધારણમાં નહોતા. હોસબોલેના આ નિવેદન પર ભારતની રાજનીતિમાં ખૂબ ચર્ચા જોવા મળી હતી.
જોકે, સંઘ સરકાર્યવાહના આ નિવેદન પહેલા જ નવેમ્બર ૨૦૨૪ માં સુપ્રીમ કોર્ટે ‘સમાજવાદી’ અને ‘ધર્મનિરપેક્ષ’ શબ્દોને પ્રસ્તાવનામાંથી હટાવવાની માંગ વાળી અરજીઓને ફગાવી દીધી હતી. કોર્ટે કહ્યું હતું કે આ શબ્દો બંધારણના મૂળ માળખા (Basic Structure) નો હિસ્સો છે અને તેમને હટાવવા તે બંધારણની ભાવના વિરુદ્ધ હશે.
આ ગંભીર બાબત છે: સુભાષિની અલી
બડૌત મામલે પૂર્વ સાંસદ અને ભારતીય કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના પોલિત બ્યુરો સભ્ય સુભાષિની અલી કહે છે, ‘૧૯૫૦ પછી બંધારણમાં અનેક સુધારા થયા છે પરંતુ તેના પર ધ્યાન ન આપતા બાગપતના જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ મહોદયાએ સંજોગોવશાત જે ત્રણ શબ્દોને પ્રસ્તાવનામાં નજરઅંદાજ કર્યા છે તે એવા ત્રણ શબ્દો છે, જેમને આરએસએસની વિચારધારાથી પ્રેરિત લોકો બંધારણમાંથી હટાવવા માંગે છે. એવામાં જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ મહોદયાના આ પગલાથી સવાલ ઉઠવો સ્વાભાવિક છે કે તેમની નિષ્ઠા કોના પ્રત્યે છે – બંધારણ કે સંઘ?’
સુભાષિનીના જણાવ્યા અનુસાર, ‘સંઘના લોકોની ધર્મનિરપેક્ષતા પ્રત્યેની નફરત તો સમજાય છે અને કદાચ તેઓ એટલા જન વિરોધી છે કે તેમને સમાજવાદથી પણ પરેજી છે. પરંતુ હવે તો લાગે છે તેમને અખંડિતતાથી પણ પરેશાની થઈ રહી છે, તો એવામાં સવાલ ઉઠે છે કે શું તેમના પર સમાજને વિભાજિત કરવાનો આરોપ સાચો છે?’ તેઓ આગળ કહે છે, ‘સંઘીઓ જે દિશામાં દેશને લઈ જઈ રહ્યા છે તે કેટલી ખતરનાક અને વિનાશકારી છે, તે સરળતાથી સમજી શકાય છે. પરંતુ વહીવટી અધિકારીઓ જે બંધારણની રક્ષા કરવાને બદલે તેને ખોખલું કરવા પર ઉતરી આવ્યા છે અને આ ખતરનાક અને વિનાશકારી એજન્ડાને આગળ વધારી રહ્યા છે, તે ગંભીર મામલો છે.’
સંઘ અને ભારતીય બંધારણ
ઉલ્લેખનીય છે કે ભારતના બંધારણ સાથે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘનો સંબંધ અસહજ જ રહ્યો છે. તેને સંઘના બીજા સરસંઘચાલક માધવ સદાશિવરાવ ગોલવલકરના પુસ્તક ‘બંચ ઓફ થોટ્સ’ સાથે પણ જોડીને જોવામાં આવે છે, જેમાં ગોલવલકર લખે છે, ‘આપણું બંધારણ પણ પશ્ચિમી દેશોના વિવિધ બંધારણોના વિવિધ અનુચ્છેદોનું એક બોજારૂપ અને વિષમ સંયોજન માત્ર છે. તેમાં એવું કંઈ જ નથી જેને આપણું પોતાનું કહી શકાય. શું તેના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોમાં એક પણ એવો સંદર્ભ છે કે આપણું રાષ્ટ્રીય મિશન શું છે અને જીવનમાં આપણો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય શું છે? ના!’
તેની જેમ જ જાણીતા વકીલ અને રાજકીય વિશ્લેષક એ.જી. નૂરાનીએ તેમના પુસ્તક ‘ધ આરએસએસ: એ મેનેસ ટુ ઇન્ડિયા’ માં લખ્યું છે કે ‘સંઘ’ ભારતીય બંધારણને અસ્વીકાર કરે છે. તેઓ લખે છે, ‘સંઘે ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૯૩ ના રોજ પોતાનું ‘શ્વેત પત્ર’ પ્રકાશિત કર્યું, જેમાં બંધારણને ‘હિન્દુ વિરોધી’ ગણાવ્યું અને દેશમાં તે કેવા પ્રકારની રાજનીતિ સ્થાપિત કરવા માંગે છે તેની રૂપરેખા આપી. તેના મુખપૃષ્ઠ પર બે સવાલ પૂછવામાં આવ્યા- ‘ભારતની અખંડિતતા, ભાઈચારો અને કોમી સૌહાર્દને નષ્ટ કરનાર કોણ છે?’ અને ‘ભૂખમરો, બેરોજગારી, ભ્રષ્ટાચાર અને અધર્મ કોણે ફેલાવ્યો છે?’ તેનો જવાબ શ્વેત પત્રમાં ‘વર્તમાન ભારતીય બંધારણ’ શીર્ષક હેઠળ આપવામાં આવ્યો છે.
ઇમરજન્સી દરમિયાન પ્રસ્તાવનામાં કરવામાં આવેલા સુધારા પર ભાજપનો તર્ક બેવડો છે: નીલાંજન મુખોપાધ્યાય
આ અંગે વરિષ્ઠ પત્રકાર અને રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના મોટા નામો પર ‘ધ આરએસએસ: આઇકન્સ ઓફ ધ ઇન્ડિયન રાઇટ’ નામનું પુસ્તક લખનારા નીલાંજન મુખોપાધ્યાય જણાવે છે કે વાજપેયી સરકારમાં બંધારણની સમીક્ષા કરવા માટે સમિતિ એટલા માટે બનાવવામાં આવી હતી કારણ કે સંઘ અને ભાજપનું એવું માનવું હતું કે વર્તમાન બંધારણની જગ્યાએ એક નવું બંધારણ હોવું જોઈએ.
નીલાંજન કહે છે, ‘આ ત્રણ શબ્દોને હટાવવા તે પ્રસ્તાવના અને બંધારણનું અપમાન છે.’ નીલાંજન આગળ કહે છે, ‘જ્યાં સુધી ભાજપનો સવાલ છે, જે આ રાજકીય ચર્ચાને હવા આપી રહી છે, તો ઇમરજન્સી દરમિયાન પ્રસ્તાવનામાં કરવામાં આવેલા સુધારા પર તેમનો તર્ક બેવડો છે. કારણ કે જો તેઓ સુધારેલી પ્રસ્તાવનાને અસ્વીકાર કરે છે, તો તેઓ નાગરિકોને તેમની મૂળભૂત ફરજોનું પાલન કરવા માટે કેમ પ્રેરિત કરી રહ્યા છે, જેમને ઇમરજન્સી દરમિયાન ૪૨મા સુધારા હેઠળ અનુચ્છેદ ૫૧ (એ) માં ઉમેરવામાં આવી હતી?’
નોંધનીય છે કે છેલ્લા કેટલાક સમયમાં બંધારણને લઈને સંઘે પોતાનું વલણ સ્પષ્ટ કરવાની કોશિશ કરી છે. વર્ષ ૨૦૧૮ માં દિલ્હીના વિજ્ઞાન ભવનમાં સંઘના વર્તમાન સરસંઘચાલક મોહન ભાગવતે કહ્યું હતું, ‘આ બંધારણ આપણા લોકોએ તૈયાર કર્યું છે અને આ બંધારણ આપણા દેશની સહમતિ (Consensus) છે તેથી બંધારણના શિસ્તનું પાલન કરવું એ સૌની ફરજ છે. સંઘ આને પહેલેથી જ માને છે… અમે સ્વતંત્ર ભારતના તમામ પ્રતીકોનો અને બંધારણની ભાવનાનો પૂર્ણ સન્માન કરીને ચાલીએ છીએ.’
