Ayurvedic Treatment in Jaundice: આયુર્વેદના અભ્યાસમાં આપણને પીળિયાને ‘કમલા’ રોગના નામથી ભણાવવામાં આવે છે, જે પિત્ત દોષ વધવાને કારણે થાય છે. આયુર્વેદમાં પીળિયાના દર્દી માટે ભૂમિ આમળા, ગિલોય, પુનર્નવા જેવી 7 આયુર્વેદિક જડીબુટ્ટીઓને ફાયદાકારક માને છે. આ ઉપાયો પિત્ત દોષને સંતુલિત કરીને અને લિવરને સ્વસ્થ બનાવીને પીળિયામાં થતી રિકવરીને ઝડપી બનાવે છે.
પીળિયા વિશે શું કહે છે આયુર્વેદ?
આંખો, ત્વચા અને પેશાબમાં પીળાશ આવવી એ પીળિયાના મુખ્ય લક્ષણો માનવામાં આવે છે. આયુર્વેદિક ગ્રંથો કહે છે કે અવારનવાર ‘પાંડુ’ રોગ વધવા પર ‘કમલા’ (પીળિયો) રોગ થાય છે. પાંડુની સ્થિતિને શરીરમાં પીળાશ અથવા એનિમિયાથી સમજી શકાય છે, જેમાં વધેલું પિત્ત લોહી (રક્ત) અને પ્લાઝ્મા (રસ) ને અસર કરવા લાગે છે. જ્યારે આ વધારાનું પિત્ત શરીરમાં વહેવા લાગે છે, ત્યારે તે મેટાબોલિક પ્રક્રિયાને બગાડી દે છે અને ફિઝિયોલોજિકલ ચેનલોને બ્લોક કરી દે છે. આનાથી જ શરીરની પીળાશ વધે છે, જે પીળિયાનું મુખ્ય લક્ષણ છે.
આયુર્વેદ મુજબ પીળિયાના લક્ષણો
આયુર્વેદમાં પીળિયાના લક્ષણોને સ્ટેજ મુજબ જણાવવામાં આવ્યા છે. કમલા રોગના શરૂઆતી સ્ટેજને ‘કોષ્ઠાશ્રિત કમલા’ કહેવાય છે, જેમાં માત્ર લિવર અને પાચનતંત્ર જેવા આંતરિક અંગો પ્રભાવિત થાય છે. જો ત્યારબાદ પણ પિત્તનું અસંતુલન જળવાઈ રહે છે, તો ટોક્સિન (ઝેરી તત્વો) આંતરિક અંગોની સાથે પેરિફેરલ ટિશ્યુ (બાહ્ય પેશીઓ) સુધી ફેલાવા લાગે છે. ત્યારબાદ જ પીળિયાનું એડવાન્સ સ્ટેજ આવે છે.
આ એડવાન્સ સ્ટેજમાં મેટાબોલિક હેલ્થ બગડવા લાગે છે અને શરીર પીળું પડવું, નબળાઈ આવવી જેવા લક્ષણો દેખાય છે. પાચન નબળું પડવા પર ‘આમ’ વધવા લાગે છે. આયુર્વેદ મુજબ, ડાયજેસ્ટિવ ફાયર (પાચક અગ્નિ) નબળી પડવા પર જ્યારે ખોરાક યોગ્ય રીતે પચતો નથી ત્યારે ટોક્સિક પ્રોડક્ટ્સ બને છે, જેને ‘આમ’ કહેવાય છે. પીળિયામાં ‘આમ’ વધવાથી દર્દીને થાક, ભૂખ ન લાગવી, શરીરમાં બળતરા અનુભવવી, ઇન્દ્રિયો નબળી પડવી જેવા લક્ષણોનો સામનો કરવો પડે છે. જો લાંબા સમય સુધી આ સમસ્યાઓને અવગણવામાં આવે, તો શરીરમાં ભારે ઘટાડો, પાચન ખૂબ જ ખરાબ થવું અને ઘણી મોટી તકલીફો ભોગવવી પડે છે.
પીળિયામાં કારગર 7 આયુર્વેદિક ઉપાયો
પીળિયામાંથી રિકવર થવા માટે આયુર્વેદમાં વધેલા પિત્તને સંતુલિત કરવા, લિવર ફંક્શન સુધારવા, ટોક્સિનની સફાઈ કરવા અને પાચન મજબૂત કરવાની સલાહ આપવામાં આવી છે. આ કામોમાં ઘણી બધી પરંપરાગત જડીબુટ્ટીઓ કામ આવે છે:
ભૂમિ આમળા: ભૂમિ આમળાને ભૂમિ આમલકી અને ભુઈ આમળા પણ કહેવામાં આવે છે. આયુર્વેદમાં તેને લિવર હેલ્થ માટે ફાયદાકારક માનવામાં આવ્યું છે. આ જડીબુટ્ટી પીળિયામાં વધારાના પિત્તને ઘટાડવામાં અને મેટાબોલિક ટોક્સિન બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે. તે હેલ્ધી બાઇલ ફ્લો (પિત્તનો પ્રવાહ) માં પણ મદદ કરે છે અને બ્લડ ચેનલમાં બેલેન્સ લાવે છે. તેને પરંપરાગત રીતે ચૂર્ણ અથવા તાજા રસના રૂપમાં છાશ સાથે ભેળવીને લેવામાં આવે છે.
કુટકી: કુટકી એ કડવા સ્વાદવાળી હર્બ છે. તે ડાયજેસ્ટિવ ફાયર વધારીને શરીરમાંથી ટોક્સિન હટાવવામાં મદદ કરે છે. આ જડીબુટ્ટી ઇન્ફ્લેમેશન ઘટાડવામાં અને બાઇલના મેટાબોલિઝમમાં મદદ કરે છે. આયુર્વેદિક ચિકિત્સામાં લિવરની રિકવરી અને પિત્તને બેલેન્સ કરવા માટે કુટકી પાવડરની થોડી માત્રાને મધ સાથે લેવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.
પુનર્નવા: પુનર્નવામાં રિજુવેનેટિંગ (નવજીવન આપનાર) અને ડિટોક્સિફાઇંગ ગુણો હોય છે. આ હર્બ પ્રવાહીના જમાવને ઘટાડવાનું અને યુરીનરી સિસ્ટમ દ્વારા વધારાના પિત્તને બહાર કાઢવાનું કામ કરે છે. પુનર્નવા તમારા લિવર ફંક્શનને મજબૂત કરે છે. પીળિયાના એડવાન્સ સ્ટેજમાં તેનો ઉકાળો બનાવીને સેવન કરવામાં આવે છે, જેનાથી સોજામાં ઘટાડો થાય છે.
ગિલોય: ગિલોયને ગુડુચી પણ કહે છે. તે વધારાના પિત્તને શાંત કરવા, લિવર સેલ્સની સુરક્ષા કરવા અને ટોક્સિનને મેટાબોલાઇઝ કરવાની શારીરિક ક્ષમતા વધારનારી માનવામાં આવે છે. પીળિયા દરમિયાન તે દર્દીની ઇમ્યુન સિસ્ટમ અને પાચનને મજબૂત બનાવે છે. તેના ડંખલમાંથી બનાવેલો ગરમ ઉકાળો પીવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.
આરોગ્યવર્ધિની વટી: આરોગ્યવર્ધિની વટી એક આયુર્વેદિક ઔષધિ છે, જે લિવર ડિટોક્સિફિકેશન અને મેટાબોલિક બેલેન્સ સુધારે છે. તે પાચન, લિવર એન્ઝાઇમ એક્ટિવિટી અને લોહીમાંથી વિષારી પદાર્થો કાઢવામાં કારગર માનવામાં આવે છે. પરંતુ આ ઔષધિ માત્ર આયુર્વેદિક ડોક્ટરની દેખરેખ અને સલાહ પછી જ લેવી જોઈએ.
કાલમેઘ: કાલમેઘ જડીબુટ્ટીનો સ્વાદ કષાય (તુરો) હોય છે. તે ડિટોક્સિફાઇંગ પ્રોપર્ટીવાળી એક તાકાતવર હર્બ છે. લિવર ફંક્શન સુધારવા અને ઇન્ફેક્શન ઠીક કરવા માટે આ ઉત્તમ આયુર્વેદિક ઉપાય છે. તે લિવર પેશીઓમાંથી ઇન્ફ્લેમેટરી સ્ટ્રેસ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
નિમ્બાદી કષાય: નિમ્બાદી કષાય એક હર્બલ ઉકાળો છે, જે લીમડા અને બીજી જડીબુટ્ટીઓને ભેળવીને બનાવવામાં આવે છે. તે પિત્તને શાંત કરવા અને લોહી સાફ કરવાનો પરંપરાગત ઉપાય છે. તેના ઉપયોગથી સ્કિન હેલ્થ અને મેટાબોલિક બેલેન્સ સુધારીને પીળિયાને ઠીક કરવામાં મદદ મળે છે.
અહીં જણાવેલા તમામ ઉપાયો કમલા રોગને ઠીક કરવામાં સપોર્ટ જરૂર આપે છે, પરંતુ પીળિયાની સારવાર માટે ડોક્ટરની કડક દેખરેખ અને સલાહને અવગણશો નહીં. આયુર્વેદ માને છે કે લિવર હેલ્થને હંમેશા યોગ્ય રાખવા માટે પાચનને મજબૂત રાખવું અને દોષોને સંતુલિત રાખવા સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે.
