US Oil Production vs Import: પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલી લડાઈને કારણે દુનિયામાં ક્રૂડની સપ્લાય ટાઈટ થઈ ગઈ છે. દુનિયાનું 20 ટકા કાચું તેલ હોર્મુઝની ખાડીમાંથી પસાર થાય છે. પરંતુ અમેરિકા/ઈઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલી લડાઈને કારણે આ રૂટ પર જહાજોની અવરજવર બંધ પડી છે. આ કારણે કાચા તેલની કિંમતમાં ભારે ઉછાળો આવ્યો છે. તાજેતરમાં તે 120 ડોલર પ્રતિ બેરલની નજીક પહોંચી ગયું હતું જે ચાર વર્ષમાં તેનું ઉચ્ચતમ સ્તર છે. સૌથી વધુ કાચું તેલ કાઢનારા અમેરિકામાં પણ પેટ્રોલ અને ડીઝલની કિંમતમાં તાજેતરમાં નોંધપાત્ર તેજી આવી છે. સવાલ એ છે કે જ્યારે અમેરિકા આટલું ક્રૂડ કાઢે છે તો પછી કિંમતમાં આટલો ઉછાળો કેમ આવ્યો છે?
ઈરાન યુદ્ધ શરૂ થયા પછી અમેરિકામાં પેટ્રોલ એટલે કે ગેસોલિનની કિંમતમાં પ્રતિ ગેલન 70 સેન્ટનો વધારો થઈ ચૂક્યો છે. એક ગેલન 3.78541 લિટર બરાબર હોય છે. અમેરિકા પાસે કાચા તેલનો જ્ઞાત ભંડાર 45,014 મિલિયન બેરલ છે. દુનિયાના નવ દેશો પાસે અમેરિકા કરતા મોટો તેલ ભંડાર છે. જેમાં વેનેઝુએલા, સાઉદી અરેબિયા, કેનેડા, ઈરાન, ઈરાક, કુવૈત, યુએઈ, રશિયા અને લીબિયા સામેલ છે. પરંતુ ઉત્પાદન મામલે અમેરિકા પ્રથમ નંબરે છે. ગયા વર્ષે અમેરિકાએ દરરોજ સરેરાશ 13.6 મિલિયન બેરલ તેલનું ઉત્પાદન કર્યું હતું. અમેરિકા દુનિયામાં તેલનો સૌથી મોટો ઉત્પાદક છે પરંતુ તે છતાં તે હોર્મુઝની ખાડી માં સંકટના કારણે પેદા થયેલા વેક્યૂમની ભરપાઈ કરી શકતું નથી.
અમેરિકાનું તેલ ઉત્પાદન
અમેરિકા ગ્લોબલ એનર્જીના ડાયનેમિક્સને બદલી રહ્યું છે. શેલ ઓઈલ (Shale Oil) ને કારણે અમેરિકા દુનિયામાં ક્રૂડ ઉત્પાદનમાં પ્રથમ નંબરે પહોંચ્યું છે. પરંતુ સમસ્યા એ છે કે અમેરિકામાં જે તેલ નીકળે છે તેમાંથી મોટાભાગનું દેશમાં વપરાતું નથી. તેલની ક્વોલિટી ‘લાઈટ’ થી લઈને ‘હેવી’ કેટેગરીમાં આવે છે. તે આ વાત પર નિર્ભર કરે છે કે તેમાં સલ્ફરનું પ્રમાણ કેટલું છે. અમેરિકા ફ્રેકિંગ (Fracking) ટેકનિક દ્વારા જમીનમાંથી જે તેલ કાઢે છે, તે મોંઘું લાઈટ ક્રૂડ ઓઈલ હોય છે. આમાંથી મોટાભાગનું એક્સપોર્ટ (નિકાસ) કરી દેવામાં આવે છે. ગયા વર્ષે અમેરિકાએ દરરોજ 3.9 મિલિયન ઓઈલની નિકાસ કરી હતી.
અમેરિકા વર્ષ 2020 થી દરેક ત્રિમાસિક ગાળામાં તેલનું ‘નેટ એક્સપોર્ટર’ રહ્યું છે. મતલબ કે જેટલું તેલ આયાત કરે છે, તેના કરતા વધુ નિકાસ કરે છે. આ દરમિયાન તેણે દરેક ક્વાર્ટરમાં 360 મિલિયન બેરલ સુધી તેલની નિકાસ કરી છે. શેલ ગેસને કારણે 2008 થી અમેરિકાની તેલ નિકાસમાં 800 ટકાનો વધારો થયો છે. આ સમયગાળા દરમિયાન અમેરિકાની તેલ આયાત 38 ટકા ઘટી છે. 2006 માં અમેરિકા દર ક્વાર્ટરમાં લગભગ 400 મિલિયન બેરલ કાચા તેલની નેટ આયાત કરતું હતું પરંતુ 2025 માં તે દર ક્વાર્ટરમાં 100 મિલિયન બેરલ ક્રૂડનું નેટ એક્સપોર્ટર બની ગયું. આ આધુનિક દુનિયાના ઇતિહાસમાં કોઈ મોટી ઇકોનોમીમાં સૌથી મોટો એનર્જી શિફ્ટ છે.
શું છે સમસ્યા?
પરંતુ અમેરિકામાં કારો અને ઇન્ડસ્ટ્રીઝમાં દાયકાઓથી વપરાતું તેલ અલગ છે. તે કેનેડા, સાઉદી અરેબિયા અને સેન્ટ્રલ તથા સાઉથ અમેરિકાના દેશોમાંથી આવે છે. ગયા વર્ષે અમેરિકાએ દરરોજ લગભગ 6.2 મિલિયન બેરલ કાચા તેલની આયાત કરી હતી. દરરોજ સૌથી વધુ 3.9 મિલિયન બેરલ કાચું તેલ કેનેડાથી મંગાવવામાં આવ્યું હતું. અમેરિકા સૌથી વધુ તેલ કેનેડા અને મેક્સિકોથી મંગાવે છે પરંતુ તે છતાં પશ્ચિમ એશિયામાં જારી સંકટ થી તે અસ્પૃશ્ય નથી.
તેનું કારણ એ છે કે અમેરિકા દરરોજ લગભગ 270,000 બેરલ કાચું તેલ સાઉદી અરેબિયાથી મંગાવે છે. સમસ્યા એ છે કે ઓઈલ માર્કેટ એક ગ્લોબલ સિસ્ટમ છે અને કોઈ પણ દેશ આનાથી અલિપ્ત રહી શકતો નથી. હોર્મુઝની ખાડીમાંથી આવતું મોટાભાગનું તેલ ચીન, ભારત, કોરિયા અને જાપાન જેવા એશિયાઈ દેશોને જાય છે પરંતુ સમસ્યા એ છે કે કોઈ પણ તેલ ઉત્પાદક દેશમાં મુશ્કેલી થવા પર આખી દુનિયામાં ક્રૂડની કિંમત પર અસર પડે છે. અમેરિકા પણ અપવાદ નથી. દેશમાં કાચા તેલની કિંમત ડિસેમ્બરથી 70 ટકા વધી ચૂકી છે.
અમેરિકાની તેલ આયાત
| દેશ | દરરોજ આયાત (બેરલમાં) |
| કેનેડા | 3.91 મિલિયન |
| મેક્સિકો | 383.4 હજાર |
| સાઉદી અરેબિયા | 269.3 હજાર |
| ગયાના | 208.4 હજાર |
| બ્રાઝિલ | 198.3 હજાર |
| કોલંબિયા | 194.2 હજાર |
| ઈરાક | 178.5 હજાર |
| વેનેઝુએલા | 139.7 હજાર |
| નાઇજીરિયા | 137.2 હજાર |
| આર્જેન્ટિના | 130.5 હજાર |
અમેરિકાનું એનર્જી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર
ક્રૂડના અલગ-અલગ ગ્રેડની કિંમત ગ્લોબલ માર્કેટમાં નક્કી થાય છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ એ દેશમાં 300 અબજ ડોલરના રોકાણથી એક રિફાઇનરી સ્થાપવાની જાહેરાત કરી છે અને તેને અમેરિકાના ઇતિહાસની સૌથી મોટી ડીલ ગણાવી છે. સત્ય એ છે કે અમેરિકાનું એનર્જી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર દાયકાઓ જૂનું છે અને દેશમાં લાઈટ ઓઈલ બૂમ (Light Oil Boom) થી ઘણા વર્ષો પહેલા હેવી ક્રૂડને હેન્ડલ કરવા માટે બનાવવામાં આવ્યું છે.
અમેરિકા જેટલું તેલ કાઢે છે, તેનો ત્રીજો ભાગ નિકાસ કરે છે. સાથે જ અમેરિકામાં જેટલા તેલનો વપરાશ થાય છે, તેનો ત્રીજો ભાગ તે આયાત કરે છે. તેનું કારણ એ છે કે અમેરિકા જે પ્રકારનું તેલ કાઢે છે, તે પેટ્રોલ એટલે કે ગેસોલિન બનાવવા માટે તો સારું છે પરંતુ ડીઝલ, કેરોસીન અને બીજા ફ્યુઅલ ઓઈલ બનાવવા માટે તે શ્રેષ્ઠ નથી. આ જ કારણ છે કે તેણે આ પ્રોડક્ટ્સ અથવા હેવી ઓઈલ વિદેશોથી આયાત કરવા પડે છે. આથી જ દેશમાં પેટ્રોલિયમ પ્રોડક્ટ્સની કિંમતમાં ભારે તેજી આવી છે.
મંદીનો ખતરો
અમેરિકાની ઇકોનોમી છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી સારું પ્રદર્શન કરી રહી છે. પરંતુ ઈરાન યુદ્ધને કારણે દેશમાં ફરી એકવાર મંદીના ભણકારા તેજ થવા લાગ્યા છે. આ લડાઈને કારણે દરરોજ 20 મિલિયન બેરલ તેલનો પુરવઠો ખોરવાયો છે જે ઇતિહાસમાં સૌથી વધુ છે. આનાથી પેટ્રોલ, ડીઝલ અને જેટ ફ્યુઅલની કિંમતમાં ભારે વધારો થવાની આશંકા છે. જાણકારોનું કહેવું છે કે જો આ લડાઈ લાંબી ખેંચાય છે તો તેનાથી દેશમાં મંદીનો ખતરો વધી શકે છે.
અમેરિકામાં કાચા તેલની કિંમત 95 ડોલર પ્રતિ બેરલને પાર કરી ગઈ છે. માનવામાં આવે છે કે જો કિંમત ત્રણ મહિના સુધી આ સ્તરે જળવાઈ રહે છે તો તેનાથી CPI મોંઘવારી 3.2 ટકા સુધી વધી શકે છે. તેલ કંપનીઓનું કહેવું છે કે જો ટ્રમ્પ પ્રશાસને ડેરિવેટિવ્સ માર્કેટમાં દખલ કરીને તેલની કિંમતો ઘટાડવાનો પ્રયાસ કર્યો તો તે બહુ મોટી ભૂલ હશે. એવામાં ગ્રાહકોને હાલમાં રાહત મળવાની નથી. દુનિયાની સૌથી મોટી ઇકોનોમી ધરાવતો દેશ અમેરિકા જો મંદીમાં ફસાય છે તો તેની અસર આખી દુનિયા પર થવી સ્વાભાવિક છે.
