ભારતમાં સૌર ઉર્જાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કેન્દ્ર સરકારે છેલ્લા 10 વર્ષમાં ઘણી જુદી જુદી યોજનાઓ શરૂ કરી છે. આ યોજનાઓમાં વર્ષ 2014માં શરૂ થયેલી સૂર્યોદય યોજના અને રૂફટોપ સોલાર પ્રોગ્રામનો પણ સમાવેશ થાય છે.આ યોજનાઓ હેઠળ, કેન્દ્ર સરકારે દેશના એક કરોડ પરિવારોની છત પર સોલાર સિસ્ટમ સ્થાપિત કરવાનો લક્ષ્યાંક રાખ્યો હતો. આ ઉપરાંત, વર્ષ 2030 સુધીમાં દેશની વીજળીમાં 230 ગીગાવોટ (GW) સૌર ઊર્જાનો ઉપયોગ કરવાનો લક્ષ્યાંક પણ નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યો હતો. કેન્દ્ર સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, જો આ યોજનાઓ હેઠળ સોલાર સિસ્ટમ દ્વારા લોકોના ઘરોમાં વીજળી પહોંચાડવામાં આવે છે, તો 2,500 રૂપિયાથી 3,000 રૂપિયાનું માસિક વીજળીનું બિલ ઘટીને 8 રૂપિયા પ્રતિ દિવસ એટલે કે 240 રૂપિયા પ્રતિ માસ થઈ શકે છે.
આવી સ્થિતિમાં એક સવાલ એ ઊભો થાય છે કે સરકારની આ યોજનાઓનું શું થયું અને આ યોજના હેઠળ લગાવવામાં આવેલી સોલાર પેનલના આંકડા વડાપ્રધાનના લક્ષ્યથી કેટલા દૂર છે…
સૌ પ્રથમ આપણે સમજીએ કે સૌર ઉર્જા યોજના શું છે?
વાસ્તવમાં, આ યોજના હેઠળ કેન્દ્ર સરકાર આર્થિક રીતે નબળા એવા લોકોના ઘર પર રૂફટોપ સોલર લગાવશે. સોલાર પેનલ લગાવવાથી તે લોકોની વીજળીની જરૂરિયાતો તો પૂરી થશે જ પરંતુ તે વીજળીના બિલમાંથી પણ બચશે. સોલાર એનર્જી સ્કીમ હેઠળ 1 કરોડ ઘરોમાં સોલાર પેનલ લગાવવાનું લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું છે.
તો શું રિન્યુએબલ એનર્જી વધારવાનો સરકારનો પ્રયાસ સફળ છે?
સરકારી ડેટા અનુસાર, ભારતના વિવિધ રાજ્યોમાં સોલાર સિસ્ટમમાંથી વીજળી ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા માર્ચ 2014ના મહિનામાં 2,821.9 મેગાવોટ (MW) હતી, જે એપ્રિલ 2024ના મહિનામાં વધીને 82,637.8 મેગાવોટ થઈ ગઈ છે. અત્યારે દેશની કુલ ઉર્જામાંથી 6.7 ટકા સોલાર દ્વારા ઉત્પન્ન થઈ રહી છે. તેનાથી વિપરીત, કોલસો 74.8 ટકા વીજળી ઉત્પાદનનો સ્ત્રોત છે.
સૌર ઊર્જાના ઉપયોગની બાબતમાં ભારત વિશ્વમાં કયા સ્થાને છે?
અંબરની ગ્લોબલ ઇલેક્ટ્રિસિટી રિવ્યુ 2024 અનુસાર, સૌર ઉર્જાથી વીજળી ઉત્પન્ન કરતા દેશોની યાદીમાં ભારત ત્રીજા ક્રમે છે. આ યાદીમાં પ્રથમ સ્થાન ચીનનું છે, જેણે વીજ ઉત્પાદનમાં 584 ટેરાવોટ સૌર ઉર્જાનો ઉપયોગ કર્યો છે.
બીજા સ્થાને અમેરિકા છે જેણે તેના દેશમાં વીજ ઉત્પાદન માટે 238 ટેરાવોટ સૌર ઉર્જાનો ઉપયોગ કર્યો છે અને ત્રીજા સ્થાને ભારત છે જેણે વીજ ઉત્પાદન માટે 113 ટેરાવોટ સૌર ઉર્જાનો ઉપયોગ કર્યો છે.
શું ભારત 2030 સુધીમાં તેના લક્ષ્યાંકને પૂર્ણ કરી શકશે?
આજે, દેશની કુલ વીજળી ઉત્પાદનમાં 113 ટેરાવોટ સૌર ઉર્જાનો ઉપયોગ થઈ રહ્યો હોવા છતાં, સરકાર દ્વારા ચલાવવામાં આવતી યોજનાઓના અમલીકરણમાં પડકારોને કારણે, સરકાર તેના 230 ગીગાવોટ (જીડબલ્યુ)ના લક્ષ્યાંકને હાંસલ કરી શકી નથી. 2030 સુધીમાં સૌર ઉર્જા શક્ય બનશે.
ડેટા દર્શાવે છે કે સરકાર દ્વારા સૌર ઉર્જા સંબંધિત યોજનાઓ માટે ભંડોળ ફાળવવામાં આવી રહ્યું છે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો નથી. પીઆરએસ લેજિસ્લેટિવના જાન્યુઆરી 2024ના અહેવાલ મુજબ, કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા વર્ષ 2021-22માં સૌર ઊર્જાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે 69 ટકા રકમનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, જે ઘટીને 2022-23માં 53 ટકા થઈ ગયો છે.
એનડીએ સરકારે પહેલીવાર સત્તામાં આવતાની સાથે જ 2014માં રૂફટોપ યોજના શરૂ કરી હતી. રૂફટોપ સોલાર પ્રોગ્રામનું લક્ષ્ય ભારતમાં 2022 સુધીમાં 40,000 મેગાવોટ રૂફટોપ સોલર ક્ષમતા હાંસલ કરવાનું હતું. પરંતુ કોરોના મહામારીને કારણે આ લક્ષ્યાંક હાંસલ થઈ શક્યો ન હતો અને કેન્દ્ર સરકારે આ કાર્યક્રમની મર્યાદા વર્ષ 2026 સુધી લંબાવી હતી.
સરકારી ડેટા અનુસાર, નવેમ્બર 2022 સુધીમાં આ પ્રોગ્રામ હેઠળ 6,657 મેગાવોટ સોલર પેનલ્સ ઇન્સ્ટોલ કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ, આ ક્ષમતા વધીને 10,406 મેગાવોટ થઈ, જે કાર્યક્રમના લક્ષ્ય તરફ નોંધપાત્ર પ્રગતિ દર્શાવે છે.
આ કાર્યક્રમ હેઠળ સરકાર એક કરોડ ઘરોમાં 1-3 કિલોવોટના સોલાર પ્લાન્ટ લગાવવા માટે સબસિડી આપતી હતી. જો કે, આ વર્ષે માર્ચ મહિનામાં, સરકારે આ યોજનામાં સુધારો કર્યો અને હવે આ યોજના હેઠળ, સોલર પેનલ લગાવનારાઓને 60 ટકા સબસિડી આપવામાં આવે છે.
સોલાર રૂફટોપ સબસિડી યોજનાના લાભો
સામાન્ય લોકોને તેમના વીજ બિલમાં આ યોજનાનો મહત્તમ લાભ મળે છે. આ સિવાય સોલારનો ઉપયોગ કરનારા લોકો તેમના ઘરમાં 24 કલાક વીજળી મેળવી શકશે. એકવાર તમે સોલાર પેનલ સિસ્ટમ ઇન્સ્ટોલ કરી લો, પછી તમે તેનો ઉપયોગ 25 વર્ષ સુધી કરી શકો છો. આ સિવાય સોલાર પેનલ લગાવવામાં જે ખર્ચ થાય છે તે 5 થી 6 વર્ષમાં વસૂલ કરવામાં આવે છે.
સોલર (solar panel ) પેનલ કોણ લગાવી શકે છે
કોઈપણ વ્યક્તિ આ સરકારી યોજનાનો લાભ લઈ શકે છે, પરંતુ સબસિડી માત્ર 3 કિલોવોટ ક્ષમતા સુધીના રૂફટોપ સોલાર પ્લાન્ટ માટે જ મળશે. આ યોજનાનો લાભ મેળવવા માટે, કોઈપણ વ્યક્તિ https://pmsuryaghar.gov.in પર અરજી કરી શકે છે. આ વેબસાઈટ તમને રૂફટોપ સોલાર પ્લાન્ટની યોગ્ય ક્ષમતા અને તેના ફાયદાઓ શોધવામાં પણ મદદ કરશે.
સબસિડી (subsidy ) મેળવવા માટેની શરતો શું છે?
સૌર ઉર્જાને પ્રોત્સાહન આપતી સરકારી યોજનાઓમાંથી સબસિડી મેળવવા માટે કેટલીક શરતો પૂરી કરવી પડે છે. આમાં પહેલી શરત એ છે કે છત પર લગાવવામાં આવેલી સોલાર પ્લેટ ‘મેક ઈન ઈન્ડિયા’ પ્રોગ્રામ હેઠળ બનેલી હોવી જોઈએ. બીજી શરત એ છે કે તેના ઇન્સ્ટોલેશનનું કામ સરકાર દ્વારા માન્ય વિક્રેતા (જેનું નામ વેબસાઈટ પરની યાદીમાં છે) દ્વારા જ કરવાનું રહેશે. સબસિડી મેળવવા માટે બેટરી સ્ટોરેજની મંજૂરી નથી.
Reena brahmbhatt
