Panama Canal USA China Conflict: અમેરિકા-ઈરાન યુદ્ધની વચ્ચે હવે પનામા નહેરને લઈને વિવાદ ઘેરો બનતો જઈ રહ્યો છે. દુનિયાના અંદાજે 20 ટકા કાચા તેલની સપ્લાય વાળા રસ્તા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (હોર્મુઝની સામુદ્રધુની) અવરોધિત થવાથી પેટ્રોલિયમની કિંમતો વધી રહી છે. જોકે, ભારત જેવા દેશોને હોર્મુઝના રસ્તેથી તેલ લાવવાની સવલત ઈરાને આપી છે, પરંતુ ખાડીમાંથી નિયમિત રીતે ધડલ્લેથી આ તેલ આવી શકતું નથી. એવામાં દુનિયાની વધુ એક સપ્લાય લાઇન વાળા રસ્તા પનામા નહેરને લઈને અમેરિકા અને ચીન ભિડાયા છે. પનામાને લઈને વિવાદ ત્યારે શરૂ થયો, જ્યારે ત્યાંની સુપ્રીમ કોર્ટે નહેરના પ્રશાંત મહાસાગર અને એટલાન્ટિક મહાસાગરના પ્રવેશદ્વાર પર સ્થિત બે સ્ટ્રેટેજિક પોર્ટ ફેસિલિટીઝ બાલ્બોઆ અને ક્રિસ્ટોબાલ ટર્મિનલોને લઈને એક ફેંસલો સંભળાવ્યો. હવે આ વિવાદથી ભારતની ચિંતાઓ વધી ગઈ છે, કારણ કે ભારતના પણ ઘણા જહાજો માટે પનામા નહેર એક શોર્ટકટ રસ્તો છે.
અમેરિકાએ ચીન પર શું આરોપ લગાવ્યો
અમેરિકાના વિદેશ મંત્રી માર્કો રુબિયોએ ગુરુવારે આરોપ લગાવ્યો કે ચીન પનામાના ધ્વજ વાળા જહાજોને પોતાના બંદરો પર રોકીને તેમના પર આર્થિક દબાણ વધારી રહ્યું છે. તેમણે કહ્યું કે પનામા નહેર પર કબજો કરવાની કોશિશોથી રાજદ્વારી ગતિરોધ વધી જશે. રુબિયોએ કહ્યું કે ચીનનું પગલું પનામામાં કાયદાના શાસનને નબળું પાડવાની કોશિશ છે.
પનામા એક સંપ્રભુ રાષ્ટ્ર અને ગ્લોબલ કોમર્સ માટે વાઇટલ પાર્ટનર છે. તેમણે કહ્યું કે જહાજોને રોકી રાખવા, અવરજવરમાં વિલંબની સાથે આવા વધુ પગલાં ઇન્ટરનેશનલ ટ્રેડિંગ સિસ્ટમ પર અસર પાડશે. અમેરિકી વિદેશ મંત્રીનું કહેવું છે કે ચીનના દબાણથી પનામાથી થતા કારોબારની લાગત વધી જશે અને આખી દુનિયામાં ગ્રાહકો પર આની અસર પડશે.
ચીને અમેરિકાના આરોપોને ફગાવ્યા
ચીને અમેરિકાના આરોપોનો ઇનકાર કર્યો છે. ચીનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા લિન જિયાને કહ્યું કે અમેરિકાના આ આરોપોથી તેની નહેર કબજે કરવાની દાનતની પોલ ખુલી ગઈ છે. ચીનના સ્ટેટ મીડિયા અનુસાર, અમેરિકા કાયદાના શાસનને બદલે પોતાની સામ્રાજ્યવાદી વિચારધારાને પૂરી કરવા માંગે છે. આ સંવેદનશીલ ક્ષેત્રમાં ટ્રેડ રૂટ્સ અને માળખાગત સુવિધાઓને લઈને અમેરિકા-ચીન વચ્ચે ગતિરોધ વ્યાપક બનતો જઈ રહ્યો છે.
અમેરિકા-ચીન વચ્ચે અથડામણના મોટા કારણો આ પણ છે
અમેરિકા-ચીનના સંબંધો હાલમાં જ ઈરાન સાથેના યુદ્ધને કારણે પણ ખરાબ થઈ ગયા છે. માનવામાં આવે છે કે ચીન અને રશિયા આ યુદ્ધમાં ઈરાનને હથિયારો અને રડારોથી સપોર્ટ કરી રહ્યા છે. બીજી તરફ, ઈરાન ચીનને પુષ્કળ પ્રમાણમાં કાચું તેલ આપી રહ્યું છે.
આ યુદ્ધને કેટલાક નિષ્ણાતો અમેરિકા અને ચીન વચ્ચેની અસલી લડાઈ ગણાવી રહ્યા છે, જેમાં ‘પેટ્રોડોલર વિરુદ્ધ પેટ્રોયુઆન’ વચ્ચેનો સંઘર્ષ પણ મહત્વનો છે. ચીન હવે કાચા તેલની ખરીદ-વેચાણ ડોલરને બદલે ચીની ચલણ યુઆનમાં કરવા પર ભાર મૂકી રહ્યું છે. અમેરિકા-ચીનમાં ટેન્શનનું એક મોટું કારણ આ પણ છે. ટ્રમ્પ માર્ચના અંતમાં ચીન જવાના હતા, પરંતુ તેમણે ઈરાન યુદ્ધનો હવાલો આપીને પોતાનો પ્રવાસ મે સુધી ટાળી દીધો છે.
શું છે પનામા કેનાલ, તે કેટલી અગત્યની છે
પનામા નહેર 51 માઇલ એટલે કે અંદાજે 82 કિલોમીટર લાંબી છે, જે મધ્ય અમેરિકાની વચ્ચેથી વહે છે. તે પ્રશાંત મહાસાગર અને એટલાન્ટિક મહાસાગરને જોડતી મુખ્ય નહેર છે. દર વર્ષે અંદાજે 14,000 જહાજો આ નહેરને એક શોર્ટકટ તરીકે ઉપયોગ કરે છે. આ નહેર બનતા પહેલા તે જહાજોને દક્ષિણ અમેરિકા થઈને લાંબી અને મોંઘી મુસાફરી કરવી પડતી હતી.
પનામા નહેરને પહેલીવાર 1914 માં ખોલવામાં આવી હતી. તે દુનિયાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ગંભીર ચોકપોઇન્ટ્સમાંનું એક છે. અહીંથી આખી દુનિયાનો અંદાજે 5 ટકા દરિયાઈ કારોબાર થાય છે. આના બંદરો પર કબજાનો અર્થ છે, ક્ષેત્રમાં વ્યૂહાત્મક પકડ બનાવવી અને ખૂબ કમાણી કરવી. પનામા દુનિયામાં જહાજ રજીસ્ટ્રેશનનું એક મોટું કેન્દ્ર છે અને આનાથી તેને દર વર્ષે અંદાજે 100 મિલિયન ડોલરની કમાણી થાય છે.
પનામા નહેર પર કેમ મરી ફીટે છે દુનિયા
ઘણા અહેવાલો અનુસાર, પનામા નહેરના ઉપયોગથી એટલાન્ટિક મહાસાગરથી પ્રશાંત મહાસાગર કે તેની વિપરીત દિશામાં જનારા જહાજો અંદાજે 8,000 દરિયાઈ માઇલ (15,000 કિમી) ની બચત કરે છે. બીજી તરફ, અમેરિકાના પૂર્વીય અને પશ્ચિમી કિનારાઓ વચ્ચે વેપાર કરતા જહાજો અંદાજે 3,500 દરિયાઈ માઇલ (6,500 કિમી) ની બચત કરી શકે છે. યુરોપ-ઓસ્ટ્રેલિયા અને દક્ષિણ પૂર્વ એશિયા વચ્ચે વેપાર કરતા જહાજો અંદાજે 2,000 દરિયાઈ માઇલ (3,700 કિમી) ની બચત કરે છે.
ભારત માટે પણ પનામા બેહદ અગત્યનો રસ્તો
પનામા નહેર ભારત માટે પણ એક મહત્વપૂર્ણ વ્યાપારી માર્ગ છે. ભારત અમેરિકા અને પ્રશાંત ક્ષેત્રીય દેશો સાથેના વેપાર માટે આ નહેરનો ઉપયોગ કરે છે. આ નહેરમાંથી વાર્ષિક 13,000 થી 14,000 જહાજો પસાર થાય છે. તેમાંથી ઘણા ભારતીય ધ્વજ વાળા અથવા ભારતીય કાર્ગો લઈ જનારા જહાજો હોય છે, જે વૈશ્વિક વેપારનો એક મુખ્ય ભાગ છે.
ભારત માટે આ નહેર એટલા માટે જરૂરી છે કારણ કે પનામા નહેરથી ભારત પોતાના અમેરિકા જનારા જહાજોને મોકલે છે. આનાથી તે કેપ હોર્નનો ચક્કર લગાવવાથી બચી જાય છે. જો આવું ન કરવામાં આવે તો ભારતીય જહાજોએ 13,000 કિમીથી વધુનું વધારાનું અંતર કાપવું પડે. આનાથી માલની લાગત વધી જાય છે. પનામા પોતાની ભૌગોલિક સ્થિતિને કારણે ભારતીય સાહસો માટે એક પ્રમુખ લોજિસ્ટિક્સ હબ બની રહ્યું છે. પનામામાં 15,000 થી વધુ ભારતીયો રહે છે.
પનામામાં ચીનની દખલગીરી સારી એવી છે
પનામામાં ચીની કંપનીઓની સારી એવી હાજરી છે. ઓક્ટોબર, 2023 થી સપ્ટેમ્બર 2024 સુધી પનામાથી પસાર થનારા જહાજોમાં 21.4 ટકા માલ ચીનનો હતો. તાજેતરના વર્ષોમાં ચીને નહેર પાસેના બંદરો અને ટર્મિનલોમાં પણ ભારે રોકાણ કર્યું છે. નહેરને અડીને આવેલા પાંચ બંદરોમાંથી બેનું સંચાલન વર્ષ 1997 થી જ ચીની કંપની ‘હચિસન પોર્ટ હોલ્ડિંગ્સ’ ની પેટા કંપની કરી રહી છે.
આ બે બંદરો છે – પ્રશાંત મહાસાગર તટ પર સ્થિત બાલ્બોઆ અને એટલાન્ટિકના તટ પર સ્થિત ક્રિસ્ટોબલ બંદર. ચીન અમેરિકા પછી પનામા નહેરનો સૌથી વધુ ઉપયોગ કરનારો દેશ છે. બંદરોનું સંચાલન કરનારી કંપની સીકે હચિસન હોલ્ડિંગ્સની સહાયક કંપની છે, જે હોંગકોંગ સ્થિત એક સમૂહ છે. આ કંપની બ્રિટન સહિત દુનિયાભરના 24 દેશોમાં બંદરોનું સંચાલન કરે છે.
પનામાની સુપ્રીમ કોર્ટે આ ફેંસલો સંભળાવ્યો છે
જાન્યુઆરી 2026 માં, પનામાની સુપ્રીમ કોર્ટે એક ઐતિહાસિક ફેંસલો સંભળાવ્યો. આ ફેંસલામાં હોંગકોંગ સ્થિત સીકે હચિસન (CK Hutchison) ની સહાયક કંપની, પનામા પોર્ટ્સ કંપની (PPC), ની સાથે પનામા નહેરના બે મુખ્ય બંદરો બાલ્બોઆ અને ક્રિસ્ટોબાલના સંચાલન કરારને ગેરબંધારણીય જાહેર કરી દીધો. આ ફેંસલા બાદ પનામાએ આ વ્યૂહાત્મક બંદરો પર પોતાનું નિયંત્રણ ફરીથી મેળવી લીધું છે.
ટ્રમ્પ ઘણીવાર પનામાને લઈને દાવા કરી ચૂક્યા છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે જ્યારે જાન્યુઆરી, 2025 માં અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ પદના શપથ લીધા હતા, ત્યારે તેમણે પોતાનું પ્રથમ ભાષણ આપ્યું હતું. તે દરમિયાન તેમણે ફરીથી એવો દાવો કર્યો કે પનામા નહેરનું સંચાલન ચીન કરી રહ્યું છે. તેમણે કહ્યું હતું- “ચીન પનામા નહેરનું સંચાલન કરી રહ્યું છે અને અમે તેને ચીનને આપી નહોતી. અમે તેને પનામાને આપી હતી અને અમે તેને પાછી લઈ રહ્યા છીએ.” તે સમયે પનામાના રાષ્ટ્રપતિ જોસ રાઉલ મુલિનોએ ટ્રમ્પના દાવાને બકવાસ ગણાવતા કહ્યું હતું કે પનામા નહેરમાં જરાય ચીની દખલગીરી નથી.
