History of Iran: અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે તાજેતરમાં મિડલ ઈસ્ટમાં ચાલી રહેલા યુદ્ધને લઈને મોટી વાત કહી દીધી. ટ્રમ્પે ધમકી આપતા કહ્યું કે આજે રાત્રે એક આખી સભ્યતા ખતમ થઈ જશે અને જે થશે તે દુનિયાના લિહાજથી ઘણું જટિલ હશે. એવામાં અનુમાન લગાવવામાં આવી રહ્યું છે કે ટ્રમ્પે આ ધમકી ઈરાનને આપી છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે જે સભ્યતાને ખતમ કરવાની ધમકી ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ આપી રહ્યા છે તે કેટલી જૂની છે? ચાલો જાણીએ ઈરાનની સભ્યતાનો ઇતિહાસ શું છે અને તેને કેટલી વાર મિટાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
૪૦૦૦ વર્ષથી પણ વધુ જૂનો છે ઈરાનનો ઇતિહાસ
તમને જણાવી દઈએ કે ઈરાન દુનિયા માટે કોઈ નવો ખેલાડી નથી. ઐતિહાસિક રીતે જોવામાં આવે તો ઈરાન પોતાની અંદર ૪૦૦૦ વર્ષથી વધુ જૂનો ઇતિહાસ સમાવીને બેઠું છે. જી હા, ઈરાનની સભ્યતા અને સંસ્કૃતિનો ઇતિહાસ ૪૦૦૦ થી ૫૦૦૦ વર્ષ જૂનો છે. આ માત્ર એક દેશનો ઇતિહાસ નથી, પરંતુ માનવ સભ્યતાના સૌથી મજબૂત સાંસ્કૃતિક વારસાઓમાંથી એક છે. હજારો વર્ષ જૂના આ ઇતિહાસમાં સામ્રાજ્યો બન્યા, તૂટ્યા, હુમલા થયા, શહેરો ઉજ્જડ થયા, પરંતુ તેમ છતાં તેની ઓળખ ખતમ થઈ શકી નહીં. આજે જ્યારે દુનિયા ઝડપથી બદલાઈ રહી છે, ત્યારે ઈરાનની સભ્યતાનો ઇતિહાસ એ બતાવે છે કે સાંસ્કૃતિક મૂળ કેટલા ઊંડા હોઈ શકે છે.
જોકે ઈરાનનો ઇતિહાસ ઘણો વર્ષો જૂનો છે પરંતુ તેમ છતાં તેની સંસ્કૃતિ અને સભ્યતાને આપણે મોટાભાગે ત્રણ યુગમાં જોઈ શકીએ છીએ.
૧- પૂર્વ ઇસ્લામિક પ્રાચીન કાળ
૨- ઇસ્લામી યુગ
૩- આધુનિક યુગ
જો વાત કરીએ પૂર્વ ઇસ્લામિક પ્રાચીન કાળની તો તેને ૫૫૯ ઈ.સ. પૂર્વે થી ૬૫૧ ઈ.સ. સુધી માનવામાં આવે છે. આ એક ગૌરવશાળી પ્રાચીન સભ્યતા છે, જે એલામાઇટ સભ્યતાથી શરૂ થઈને અકેમેનિડ (સાયરસ મહાન), પાર્થિયન અને સાસાની વંશના વિશાળ સામ્રાજ્યો સુધી વિસ્તરેલી હતી. આ સમયગાળામાં પારસી (Zoroastrian) ધર્મ મુખ્ય હતો અને કલા, સંસ્કૃતિ, વહીવટ અને સ્થાપત્યનો અભૂતપૂર્વ વિકાસ થયો, જેને ૬૫૧ ઈસવીસનમાં અરબ વિજય પછી પ્રમુખતાથી જાણવામાં આવ્યો.
આવી રીતે થઈ ઈરાનમાં ઇસ્લામની શરૂઆત, આને જ કહેવામાં આવ્યો ઇસ્લામિક યુગ
ઈરાનમાં ઇસ્લામની શરૂઆત કોઈ એક ઘટનાથી નહીં, પરંતુ એક મોટા ઐતિહાસિક ફેરફાર દ્વારા થઈ હતી. આ ફેરફાર ૭મી સદીમાં થયો, જ્યારે અરબ મુસ્લિમ સેનાઓએ પ્રાચીન પર્શિયા પર વિજય મેળવ્યો. આ સમયે ઈરાન પર સાસાની સામ્રાજ્યનું શાસન હતું, જે નબળું પડી ગયું હતું અને સતત યુદ્ધોથી થાકી ગયું હતું. અરબ સેનાઓ અને સાસાની સેના વચ્ચે અનેક નિર્ણાયક યુદ્ધો થયા, જેમાં સૌથી અગત્યના હતા:
કાદિસિયાહનું યુદ્ધ (636 CE)
નહાવંદનું યુદ્ધ (642 CE) આ યુદ્ધોમાં સાસાની સામ્રાજ્યની હાર થઈ અને ધીમે-ધીમે આખું પર્શિયા મુસ્લિમ શાસન હેઠળ આવી ગયું અને પછી શરૂ થઈ ઈરાનમાં ઇસ્લામની હુકૂમત.
કેવી રીતે અસ્તિત્વમાં આવ્યું આધુનિક ઈરાન
૧૮૦૦ ઈ.સ. પછી આધુનિક ઈરાનનું નિર્માણ અનેક મોટા રાજકીય અને સામાજિક ફેરફારોમાંથી પસાર થયું. શરૂઆત કાજાર વંશથી થઈ, જ્યારે દેશ નબળો હતો અને રશિયા તથા બ્રિટનની દખલગીરી વધી રહી હતી. આની સામે ૧૯૦૫ની ઈરાની બંધારણીય ક્રાંતિએ પહેલીવાર બંધારણ અને સંસદનો પાયો નાખ્યો. બાદમાં રેઝા શાહ પહેલવીના નેતૃત્વમાં પહેલવી વંશ આવ્યો, જેણે દેશને આધુનિક બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ વધતી જતી સરમુખત્યારશાહી અને અસંતોષે ૧૯૭૯ની ઈરાની ઇસ્લામિક ક્રાંતિને જન્મ આપ્યો. આયતુલ્લા રુહોલ્લાહ ખુમેનીના નેતૃત્વમાં રાજાશાહી ખતમ થઈ અને ઈરાન ઇસ્લામિક પ્રજાસત્તાક બની ગયું. આ પછી ઈરાન-ઈરાક યુદ્ધ અને આંતરરાષ્ટ્રીય તણાવ છતાં આજનું ઈરાન એક એવો દેશ છે, જ્યાં પ્રાચીન પર્શિયન વારસો, ઇસ્લામિક શાસન અને આધુનિક રાજનીતિનો અનોખો મેલ જોવા મળે છે.
ગ્રીસે કરી હતી સભ્યતાને મિટાવવાની કોશિશ?
પ્રાચીન પર્શિયા અને ગ્રીસ વચ્ચે સંઘર્ષ મુખ્યત્વે ગ્રીકો-પર્શિયન યુદ્ધો (499–449 BCE) દરમિયાન થયો, જ્યાં બંને શક્તિઓ વર્ચસ્વ માટે ભીડાઈ. જોકે નિર્ણાયક વળાંક ત્યારે આવ્યો જ્યારે એલેક્ઝાન્ડર મહાને ૩૩૦ BCE માં પર્શિયા પર હુમલો કરી અકેમેનિડ સામ્રાજ્યને ખતમ કરી દીધું. આ દરમિયાન પર્સેપોલિસ જેવા મહત્વના શહેરોને સળગાવવામાં આવ્યા, જેને પર્શિયન સત્તા અને પ્રતીકોને નષ્ટ કરવાની કોશિશ માનવામાં આવે છે. જોકે આ તણાવ વર્તમાન ઈરાનની સરહદોમાં નહોતો થયો પરંતુ એક આખા સામ્રાજ્યને હાંસલ કરવા માટે અસ્તિત્વમાં આવ્યો હતો.
રોમન સામ્રાજ્યે પણ કરી હતી કોશિશ
ગ્રીસ પછી રોમન સામ્રાજ્ય અને બાદમાં બાયઝેન્ટાઇન સામ્રાજ્યનો પર્શિયા સાથે સદીઓ સુધી સંઘર્ષ ચાલ્યો. આ યુદ્ધો ખાસ કરીને પાર્થિયન સામ્રાજ્ય અને સાસાની સામ્રાજ્ય વિરુદ્ધ હતા. સતત યુદ્ધોને કારણે સરહદી વિસ્તારોમાં ભારે તબાહી થઈ, આર્થિક દબાણ વધ્યું અને પર્શિયન સામ્રાજ્ય નબળું પડતું ગયું. જોકે રોમ ક્યારેય આખા પર્શિયાને જીતી શક્યું નહીં, પરંતુ આ સંઘર્ષોએ તેને એટલું નબળું પાડી દીધું કે બાદમાં અરબ આક્રમણ સમયે તેનું પતન ઝડપથી થઈ ગયું. આમ છતાં પર્શિયન સભ્યતા અને ઓળખ પૂરી રીતે ખતમ થઈ નહીં.
