Paternity Disputes Legal Rights: ભારતમાં પારિવારિક કાયદાના દાયરામાં આવતા પિતૃત્વ વિવાદો (Paternity Disputes) માત્ર કાયદાકીય જ નહીં પરંતુ સામાજિક, ભાવનાત્મક અને નૈતિક દૃષ્ટિએ પણ અત્યંત જટિલ હોય છે. મંગળવારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં જસ્ટિસ સંજય કરોલ અને જસ્ટિસ એન કોટીશ્વર સિંહે વિવાદિત પિતૃત્વ ધરાવતી એક બાળકી સાથે જોડાયેલા કેસ પર સુનાવણી કરતા હાઈકોર્ટના નિર્ણયને યથાવત રાખ્યો હતો, જેમાં પિતા દ્વારા બાળકીને પુરાવાઓના આધારે બીજાની બાળકી ગણાવી ભરણપોષણ આપવાનો ઈનકાર કરવામાં આવ્યો હતો.
પિતૃત્વ વિવાદોમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન જે બાળકોના અધિકાર સાથે જોડાયેલો હોય છે કે શું બાળકની ઓળખ અને ગરિમા, પિતાના અધિકારોથી ઉપર છે? જ્યારે પિતાના અધિકારોના દૃષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે તો પ્રશ્ન બને છે કે શું કોઈ વ્યક્તિને DNA ટેસ્ટ માટે મજબૂર કરી શકાય છે? અને શું કાયદો ટેકનિકલ પુરાવાઓને સામાજિક સંબંધો કરતા વધુ મહત્વ આપે છે? આ લીગલ એક્સપ્લેનરમાં આપણે પિતૃત્વ વિવાદના વિવિધ પાસાઓને સરળ રીતે વિગતવાર સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરીશું.
પિતૃત્વ વિવાદ શું છે અને કેમ વધી રહ્યા છે આવા કેસ?
પિતૃત્વ વિવાદ ત્યારે ઉદ્ભવે છે જ્યારે કોઈ બાળકના જૈવિક પિતાને લઈને શંકા અથવા વિવાદ હોય છે. આ વિવાદ સામાન્ય રીતે છૂટાછેડા, ભરણપોષણ (maintenance), મિલકત અધિકાર અથવા વૈવાહિક વિવાદો દરમિયાન સામે આવે છે. ભારતમાં આવા કેસોની સંખ્યા વધવા પાછળના બે સૌથી મોટા કારણોમાં ભારતમાં વધતું શહેરીકરણ અને બદલાતી પારિવારિક રચનાઓ છે. લગ્નેતર સંબંધોના કિસ્સામાં વધારા સાથે મહિલાઓમાં પોતાના અધિકારો પ્રત્યે વધતી જાગૃતિએ પણ અદાલતોમાં આવા કેસોની સંખ્યા વધારી છે. ટેકનિકલ દૃષ્ટિએ જોવામાં આવે તો DNA ટેસ્ટ જેવી વૈજ્ઞાનિક ટેકનિકોની સુગમ ઉપલબ્ધતાએ પણ આવા વિવાદોને હવા આપી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટનું વલણ, જેણે નક્કી કરી રાખી છે સીમાઓ
પિતૃત્વ વિવાદ પર સુપ્રીમ કોર્ટે મુખ્યત્વે ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, Indian Evidence Act, 1872 ની કલમ 112 હેઠળ વૈવાહિક સંબંધો દરમિયાન જન્મેલા બાળકોની માન્યતાને પ્રાથમિકતા આપી છે. જોકે હવે આ જોગવાઈઓ 1 જુલાઈ 2024 થી લાગુ ભારતના નવા ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 માં કલમ 116 હેઠળ ઉલ્લેખિત છે. આમાં કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે DNA ટેસ્ટ માત્ર અંતિમ વિકલ્પ હોવો જોઈએ, જો ‘બિન-પહોંચ’ (non-access) સાબિત ન થાય. ભરણપોષણના દૃષ્ટિકોણથી પણ સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના તાજેતરના ચુકાદાથી એ રેખા ખેંચી દીધી છે કે પિતૃત્વ પર વિવાદ હોવા છતાં બાળકના ભરણપોષણના અધિકારને નજરઅંદાજ કરી શકાય નહીં.
પિતૃત્વ વિવાદો સાથે જોડાયેલા કેટલાક મોટા કેસ, જેના પર સુનાવણી પછી સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયોએ માર્ગદર્શિકા નક્કી કરી છે:
ગૌતમ કુંડુ વિરુદ્ધ પશ્ચિમ બંગાળ રાજ્ય (1993): આ એક ઐતિહાસિક કેસ છે, જેણે ભારતમાં પિતૃત્વ સાબિત કરવા માટે DNA પરીક્ષણની મંજૂરી આપવાના નિયમો સ્પષ્ટ કર્યા. અદાલતે કહ્યું કે જ્યાં સુધી ‘નોન-એક્સેસ’ (સાથે ન રહેવા) ના પાકા પુરાવા ન હોય ત્યાં સુધી DNA ટેસ્ટનો આદેશ આપી શકાય નહીં.
બનારસ દાસ વિરુદ્ધ ટીકુ દત્તા અને અન્ય (2005): આ પણ મુખ્યત્વે ઉત્તરાધિકાર પ્રમાણપત્ર, વસિયત અને DNA પરીક્ષણની માન્યતા સાથે સંબંધિત છે. ન્યાયાલયે એ નિર્ધારિત કર્યું કે DNA ટેસ્ટ ત્યારે જ કરવો જોઈએ જ્યારે અન્ય તમામ પુરાવા અપૂરતા હોય.
રોહિત શેખર વિરુદ્ધ એન.ડી. તિવારી (2011): આ કેસમાં લાંબી કાયદાકીય લડાઈ બાદ એન.ડી. તિવારીને DNA ટેસ્ટ કરાવવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો, જેનાથી તેમના પિતૃત્વની પુષ્ટિ થઈ હતી.
દીપાન્વિતા રોય વિરુદ્ધ રોનોબ્રોટો રોય (2015): આ વિવાદમાં જ્યારે પત્નીએ બેવફાઈના આરોપનો ઈનકાર કર્યો, ત્યારે માનવામાં આવ્યું કે DNA પરીક્ષણ વગર પતિના દાવાઓને સાબિત કરવા અશક્ય હશે.
2026 ની નવીનતમ માર્ગદર્શિકા: સુપ્રીમ કોર્ટે એક બાળકીના વિવાદિત પિતૃત્વ કેસમાં માનવીય ધોરણે તેના ભરણપોષણ માટે દિલ્હી સરકારને નિર્દેશ આપ્યો, એ જોતા કે બાળકીના અધિકારો પર પિતૃત્વ વિવાદની અસર પડવી જોઈએ નહીં.
શું કોઈ વ્યક્તિ DNA ટેસ્ટથી ઈનકાર કરી શકે છે?
1 જુલાઈ 2024 થી લાગુ ભારતના નવા ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 માં કલમ 116 હેઠળ જો કોઈ બાળક કાયદેસરના લગ્ન દરમિયાન જન્મ્યું હોય, તો તેને પતિનું જ બાળક માનવામાં આવે છે — જ્યાં સુધી તેને “conclusive proof” સાથે ખોટું સાબિત ન કરવામાં આવે. કાયદા સમક્ષ વ્યક્તિનો DNA ટેસ્ટથી ઈનકાર એક જટિલ મુદ્દો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના નિર્ણયોમાં કહ્યું છે કે કોઈ પણ વ્યક્તિને જબરદસ્તી DNA ટેસ્ટ માટે બાધ્ય કરી શકાય નહીં, પરંતુ જો કોઈ ટેસ્ટથી ઈનકાર કરે છે, તો કોર્ટ નકારાત્મક તારણ કાઢી શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે એ પણ માન્યું છે કે “સત્યની શોધ ન્યાયનું મૂળ છે, અને DNA ટેસ્ટ આ દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ સાધન હોઈ શકે છે.” પરંતુ તેને “ફિશિંગ ઈન્ક્વાયરી” માટે વાપરી શકાય નહીં.
બાળકના અધિકાર વિરુદ્ધ પિતાના અધિકાર
પિતૃત્વ વિવાદ માત્ર કાયદાકીય લડાઈ નથી, પરંતુ સંબંધો, ઓળખ અને સામાજિક પ્રતિષ્ઠા સાથે જોડાયેલો મુદ્દો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના નિર્ણયોમાં એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે DNA ટેસ્ટ એક શક્તિશાળી પરંતુ સંવેદનશીલ સાધન છે. બાળકના હિત તો સર્વોપરી છે જ પરંતુ નિજતાનો અધિકાર પણ મહત્વપૂર્ણ છે. આવા કિસ્સાઓમાં કાયદો, વિજ્ઞાન અને સંવેદનશીલતા વચ્ચે સંતુલન સાધવું અત્યંત જરૂરી છે. ભવિષ્યમાં જેમ જેમ ટેકનિકોનો વિકાસ થશે, પિતૃત્વ વિવાદોમાં બાળકના અધિકાર વિરુદ્ધ પિતાના અધિકારો પર કાયદાનું વલણ પણ વધુ સ્પષ્ટ અને સંતુલિત થતું જશે.
