Dopesick Opioid Crisis: જ્યારે કોર્પોરેટનો નફો અને સરકારની નીતિ એક જ દિશામાં ચાલે, ત્યારે સામાન્ય માણસ ક્યાં જાય
આ સવાલ માત્ર અમેરિકાની ઓપિયોઇડ કટોકટીનો નથી. આ સવાલ સમગ્ર આધુનિક અર્થતંત્રને સમજવાનો છે.
Dopesickની કહાનીમાં એક દવા માત્ર દવા રહી નહોતી. તેના પાછળ કંપનીનો નફો, ડોક્ટરો સુધી પહોંચતી માર્કેટિંગ વ્યવસ્થા, પ્રભાવશાળી મેડિકલ સંસ્થાઓ, નિયમનકારી તંત્ર અને રાજકીય-પ્રશાસકીય વ્યવસ્થાની ખામીઓનું એક મોટું જાળું દેખાય છે. સંશોધન મુજબ શ્રેણીમાં દર્શાવેલા કેટલાક પાસાં વાસ્તવિક કોર્ટ રેકોર્ડ અને દસ્તાવેજો પર આધારિત છે.
અહીંથી કોર્પોરેટ વર્લ્ડનું એક કડવું સત્ય સામે આવે છે—મોટી કંપની પાસે માત્ર પૈસા નથી હોતા, તેની પાસે નીતિ પર અસર પાડવાની ક્ષમતા પણ હોય છે.
લોબિંગ પોતે ગેરકાયદેસર શબ્દ નથી. લોકશાહી વ્યવસ્થામાં કંપનીઓ, ઉદ્યોગ સંગઠનો અને અન્ય જૂથો સરકાર સુધી પોતાની વાત પહોંચાડે છે. સમસ્યા ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે નીતિ બનાવનાર અને નફો કમાવનાર વચ્ચેનું અંતર એટલું ઓછું થઈ જાય કે સામાન્ય નાગરિકનો હિત પાછળ ધકેલાઈ જાય.
દવા બનાવતી કંપની કહે કે તેની દવા જરૂરી છે. માર્કેટિંગ તેને વધુ લોકો સુધી પહોંચાડે. કેટલાક નિષ્ણાતો અને સંસ્થાઓ પણ તેના ઉપયોગને સમર્થન આપે. નિયમનકારી સંસ્થા તેને મંજૂરી આપે. પછી ડોક્ટર સુધી તેનો સંદેશ પહોંચે. અને અંતે આખી પ્રક્રિયાનો સૌથી નબળો માણસ—દર્દી—ગ્રાહક બની જાય છે.
પર્ડ્યુ ફાર્માએ OxyContin સંબંધિત મામલામાં 2020માં ફેડરલ ગુનાઓ અંગે દોષ સ્વીકાર્યો હતો. અમેરિકાના ન્યાય વિભાગ અનુસાર કંપનીએ DEAને ગેરમાર્ગે દોરનારી માહિતી આપવાની અને દવાના ગેરકાયદેસર વિતરણને લગતી બાબતોમાં કાવતરું કર્યાનું સ્વીકાર્યું હતું.
એટલું જ નહીં, ન્યાય વિભાગ અનુસાર કંપનીએ કેટલાક ડોક્ટરોને ચૂકવણી કરી હતી, જેને વધુ ઓપિયોઇડ પ્રિસ્ક્રિપ્શન લખાવવા માટેના કાવતરામાં ગણાવવામાં આવ્યું હતું.
પછી સવાલ આવે છે—જો સિસ્ટમમાં પૈસા, પ્રભાવ અને નીતિ એકબીજાની નજીક આવી જાય, તો સામાન્ય માણસ પાસે શું રહે છે?
તેની પાસે તો માત્ર ડોક્ટર પર વિશ્વાસ રહે છે.
તે માને છે કે ડોક્ટર જે લખે છે તે તેના હિત માટે છે. તે માને છે કે સરકાર જે દવાને મંજૂરી આપે છે તે સુરક્ષિત હશે. તે માને છે કે બજારમાં મળતી વસ્તુ જરૂરી પરીક્ષણમાંથી પસાર થઈ હશે.
પરંતુ જ્યારે આ વિશ્વાસનો ઉપયોગ બજાર ઊભું કરવા માટે થાય, ત્યારે દર્દી માત્ર દર્દી રહેતો નથી—તે ગ્રાહક બની જાય છે.
આ જ કોર્પોરેટ વ્યવસ્થાનો સૌથી ખતરનાક પાસો છે.
નફો કમાવવો ખોટું નથી. કંપનીનું સફળ થવું પણ ખોટું નથી. પરંતુ જ્યારે નફો વધારવાની ગણતરીમાં માનવીય નુકસાન “બિઝનેસ કોસ્ટ” બની જાય, ત્યારે પ્રશ્ન માત્ર અર્થતંત્રનો રહેતો નથી; તે નૈતિકતાનો બની જાય છે.
અને સરકાર?
સરકારનું કામ માત્ર ઉદ્યોગને વધારવાનું નથી. તેનું એક મોટું કામ એ પણ છે કે જ્યારે શક્તિશાળી અને સામાન્ય માણસ આમને-સામને હોય ત્યારે નિયમો બંને માટે સમાન રહે.
કારણ કે મોટી કંપની નુકસાન થાય તો બીજી કંપની ખરીદી શકે, વકીલો રાખી શકે, સલાહકારો રાખી શકે, બજાર બદલી શકે.
પરંતુ સામાન્ય પરિવાર?
તેના ઘરમાં કોઈ વ્યક્તિ બીમાર પડે, તો બચત જાય છે.
દવા લાંબા સમય સુધી લેવી પડે, તો આવકનો મોટો હિસ્સો દવામાં જાય છે.
કમાણી બંધ થાય, તો આખો પરિવાર મુશ્કેલીમાં પડે છે.
એટલે આ કહાનીનો સૌથી મોટો પ્રશ્ન “કંપની ખરાબ હતી કે સરકાર ખરાબ હતી?” એવો સરળ નથી.
વાસ્તવિક પ્રશ્ન વધારે મોટો છે—
શું આપણી વ્યવસ્થા એવી છે કે જેમાં કોર્પોરેટનો નફો વધે ત્યારે તેનો લાભ ખાનગી રહે અને નુકસાન થાય ત્યારે તેનો ભાર સમાજ સહન કરે?
જો જવાબ હા તરફ જાય, તો સમસ્યા માત્ર એક કંપનીમાં નથી.
સમસ્યા સિસ્ટમમાં છે.
કારણ કે જ્યારે બજાર માણસને ગ્રાહક તરીકે જુએ, કંપની તેને નફાના આંકડા તરીકે જુએ અને સરકાર તેને માત્ર નિયમોના એક નંબર તરીકે જુએ—ત્યારે માણસનું માનવીય અસ્તિત્વ ક્યાંક વચ્ચે ખોવાઈ જાય
