GDP Growth and Common Man: વિશ્વમાં જીડીપી અને વિકાસના દાવા… શું ખરેખર સામાન્ય માણસનું જીવન બદલાય છે કે પછી આંકડાઓની ચમક પાછળ હકીકત કંઈક અલગ છે?
જ્યારે પણ કોઈ દેશના વિકાસની વાત થાય છે, ત્યારે જીડીપી કેટલો વધ્યો, અર્થતંત્ર વિશ્વમાં કેટલા ક્રમે પહોંચ્યું, વિદેશી રોકાણ કેટલું આવ્યું અને દેશ કેટલો સમૃદ્ધ બન્યો—આવા આંકડાઓ ગર્વથી રજૂ કરવામાં આવે છે. સરકારો આ આંકડાઓને પોતાની સફળતાના પુરાવા તરીકે રજૂ કરે છે અને લોકોની સામે વિકાસની એક ભવ્ય તસવીર ઊભી કરવામાં આવે છે.
પરંતુ અહીં એક મૂળભૂત પ્રશ્ન છે: દેશની અર્થવ્યવસ્થા મોટી થવી અને સામાન્ય માણસનું જીવન સુધરવું—શું ખરેખર એક જ વાત છે?
ધારો કે કોઈ દેશની જીડીપીમાં મોટો વધારો થયો. મોટી કંપનીઓનો નફો વધ્યો, શેરબજારમાં તેજી આવી, નવા ઉદ્યોગો શરૂ થયા અને દેશની સંપત્તિમાં વધારો થયો. પરંતુ એ જ દેશમાં સામાન્ય પરિવારને ઘરનું ભાડું ભરવામાં મુશ્કેલી પડતી હોય, યુવાનોને યોગ્ય પગારવાળી નોકરી ન મળતી હોય, મોંઘવારીને કારણે બચત ઘટતી હોય અને સારવાર તથા શિક્ષણનો ખર્ચ પરવડતો ન હોય, તો આ વિકાસનો લાભ કોને મળ્યો?
દેશની સમૃદ્ધિનો આંકડો વધ્યો, પરંતુ સામાન્ય માણસની આર્થિક સુરક્ષા ન વધી હોય તો વિકાસની આ સફળતાને કેવી રીતે માપવી?
જીડીપીનો આંકડો મોટો, પણ સામાન્ય માણસની આવક કેટલી વધી?
જીડીપી એટલે દેશમાં એક નિશ્ચિત સમયગાળા દરમિયાન ઉત્પન્ન થતી વસ્તુઓ અને સેવાઓનું કુલ મૂલ્ય. આર્થિક વિકાસ માપવા માટે તે મહત્ત્વનો માપદંડ છે, પરંતુ તેનાથી દેશના દરેક નાગરિકની આવક કેટલી છે, સંપત્તિ કોની પાસે છે કે જીવન કેટલું સરળ બન્યું છે તેની સીધી ખબર પડતી નથી.
આ બાબત સમજવા માટે એક સરળ ઉદાહરણ લઈએ.
કોઈ દેશમાં 100 પરિવારો છે. તેમાંથી 10 પરિવારોની આવક ખૂબ ઝડપથી વધી જાય છે, જ્યારે બાકીના 90 પરિવારોની આવક ધીમી ગતિએ વધે છે. દેશના કુલ ઉત્પાદન અને આવકના આંકડા ઊંચા જઈ શકે છે, પરંતુ મોટાભાગના પરિવારોને વિકાસનો લાભ પ્રમાણમાં ઓછો મળે છે.
એટલે જ દેશની કુલ જીડીપી વધવી અને સામાન્ય પરિવારોની આવક વધવી—બંને વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે.
વિકાસના દાવા અને સામાન્ય માણસની વાસ્તવિકતા વચ્ચેના 7 સવાલ
1. દેશની જીડીપી વધે છે, તો પગાર પણ એ જ પ્રમાણમાં વધે છે?
જરૂરી નથી. જો પગાર 5 ટકા વધે, પરંતુ જીવનજરૂરી વસ્તુઓ અને સેવાઓનો ખર્ચ તેના કરતાં વધુ વધે, તો વ્યક્તિની ખરીદશક્તિ ઘટી શકે છે. એટલે માત્ર પગાર કેટલો વધ્યો તે નહીં, પણ ખર્ચ બાદ કેટલું બચ્યું તે પણ જોવું જોઈએ.
2. દેશ સમૃદ્ધ બને છે, તો નોકરીઓની ગુણવત્તા સુધરે છે?
માત્ર રોજગારીની સંખ્યા પૂરતી નથી. નોકરી કાયમી છે કે કોન્ટ્રાક્ટ આધારિત, પગાર પૂરતો છે કે નહીં, સામાજિક સુરક્ષા મળે છે કે નહીં અને યુવાનોને તેમની લાયકાત પ્રમાણે કામ મળે છે કે નહીં—આ સવાલો પણ એટલા જ મહત્ત્વના છે.
3. અર્થતંત્ર વધે છે, તો મધ્યમ વર્ગને રાહત મળે છે?
ઘર ખરીદવું, બાળકોને સારું શિક્ષણ આપવું, પરિવારની સારવાર કરાવવી અને ભવિષ્ય માટે બચત કરવી સામાન્ય પરિવાર માટે મુશ્કેલ બનતી હોય, તો માત્ર આર્થિક વૃદ્ધિની જાહેરાતથી તેના જીવનમાં મોટો ફેરફાર આવતો નથી.
4. કંપનીઓનો નફો વધે છે, તો કર્મચારીઓની આવક પણ વધે છે?
હંમેશાં નહીં. આર્થિક વૃદ્ધિનો કેટલો હિસ્સો પગાર અને રોજગારી દ્વારા કામદારો સુધી પહોંચે છે અને કેટલો હિસ્સો નફા તથા મૂડીની આવક તરીકે જાય છે, તે જોવું પડે. OECDના વિશ્લેષણ મુજબ, કેટલીક અર્થવ્યવસ્થાઓમાં વૃદ્ધિનો લાભ વધુ આવક અને સંપત્તિ ધરાવતા વર્ગ તરફ અસમાન રીતે વહેંચાયો છે.
5. દેશની સરેરાશ આવક વધે છે, તો ગરીબી આપોઆપ દૂર થાય છે?
ના. સરેરાશ આંકડો દરેક વ્યક્તિની સ્થિતિ દર્શાવતો નથી. વિશ્વ બેંકે પણ નોંધ્યું છે કે વિકાસનો લાભ વધુ સમાવેશક ન બને તો ગરીબી ઘટાડવાની પ્રક્રિયા ધીમી રહી શકે છે. એટલા માટે સૌથી ઓછી આવક ધરાવતા લોકોની આવક કેટલી વધી તે તપાસવું જરૂરી છે.
6. જીડીપીમાં પર્યાવરણ અને જીવનની ગુણવત્તાનો હિસાબ કેટલો દેખાય છે?
જીડીપી દેશના આર્થિક ઉત્પાદનનું માપ છે; તે સ્વચ્છ હવા, પીવાનું શુદ્ધ પાણી, માનસિક શાંતિ, કામના કલાકો, પરિવાર સાથે વિતાવેલો સમય અને પર્યાવરણને થયેલા નુકસાનનું સંપૂર્ણ ચિત્ર આપતું નથી.
7. વિશ્વમાં આર્થિક ક્રમ સુધરે, તો દરેક નાગરિકનું જીવન પણ સુધરે છે?
કોઈ દેશ વિશ્વની સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓમાં સ્થાન મેળવે, એ મહત્ત્વની સિદ્ધિ હોઈ શકે છે. પરંતુ દેશનો આર્થિક ક્રમ અને દરેક નાગરિકનું જીવનધોરણ એક જ માપદંડ નથી. માથાદીઠ આવક, વાસ્તવિક વેતન, ગરીબી, આરોગ્ય, શિક્ષણ અને આવકની વહેંચણી પણ જોવી પડે.
તો પછી સાચો વિકાસ કોને કહેવાય?
સાચો વિકાસ માત્ર મોટા આંકડાઓ, ઊંચા આર્થિક દરજ્જા કે ભવ્ય યોજનાઓથી નક્કી થતો નથી. તે ત્યારે વધુ સ્પષ્ટ દેખાય છે જ્યારે સામાન્ય માણસને:
* પૂરતી અને સુરક્ષિત આવક મળે.
* મોંઘવારી સામે તેની ખરીદશક્તિ જળવાય.
* ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ અને આરોગ્યસેવાઓ પરવડે.
* યુવાનોને યોગ્ય રોજગારી મળે.
* ઘર, બચત અને ભવિષ્ય અંગે આર્થિક સુરક્ષા અનુભવાય.
* વિકાસનો લાભ સમાજના વિવિધ વર્ગો સુધી પહોંચે.
જીડીપી વધવી ખરાબ બાબત નથી; હકીકતમાં આર્થિક વૃદ્ધિથી રોજગારી, આવક અને જાહેર સેવાઓ સુધારવાની તકો ઊભી થઈ શકે છે. પરંતુ એ લાભ આપમેળે દરેક સુધી પહોંચતો નથી. મુદ્દો વિકાસનો વિરોધ કરવાનો નથી, પરંતુ વિકાસના આંકડાઓની સાથે સામાન્ય માણસના જીવનમાં આવેલા વાસ્તવિક ફેરફારો પણ માપવાનો છે.
છેલ્લે એક સવાલ સરકારો, અર્થશાસ્ત્રીઓ અને વિકાસના મોટા દાવા કરનારાઓને:
દેશ કેટલો મોટો આર્થિક ખેલાડી બન્યો એ તો તમે જણાવો છો, પણ સામાન્ય માણસ કેટલો આર્થિક રીતે સુરક્ષિત બન્યો, તેની આવકમાંથી કેટલું બચ્યું અને તેનું જીવન કેટલું સરળ બન્યું—એનો હિસાબ પણ એટલી જ સ્પષ્ટતાથી રજૂ કરશો?
કારણ કે દેશની પ્રગતિનો સાચો અર્થ માત્ર અર્થતંત્રનો આંકડો વધવો નથી; એ પ્રગતિનો લાભ સામાન્ય માણસના જીવનમાં પણ દેખાવો જોઈએ.
