India EU FTA: ભારત અને યુરોપિયન યુનિયન (EU) પોતાના FTAને અંતિમ સ્વરૂપ આપવા ઉતાવળ કરી રહ્યાં છે. ડિસેમ્બરના મધ્યમાં PM નરેન્દ્ર મોદીની બ્રસેલ્સ મુલાકાત દરમિયાન બંને પક્ષો આ કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવા માગે છે. બીજી તરફ, ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે પણ ટ્રેડ ડીલ થવાની ચર્ચા તેજ બની છે.
ભારત અને યુરોપિયન યુનિયન (EU) ડિસેમ્બરની સમયમર્યાદા સુધીમાં ભારત-EU મુક્ત વેપાર કરાર (FTA) પર હસ્તાક્ષર કરવા માટે સંપૂર્ણ પ્રયાસ કરી રહ્યાં છે. આ કરાર PM નરેન્દ્ર મોદીની પ્રસ્તાવિત બ્રસેલ્સ મુલાકાત દરમિયાન થઈ શકે છે. આ માટે યુરોપિયન કમિશને પોતાની કાઉન્સિલ સમક્ષ ઝડપી પ્રક્રિયાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. તેનો હેતુ કરારને શક્ય તેટલી વહેલી મંજૂરી અપાવવાનો છે. આ માહિતી આ બાબતથી પરિચિત લોકોએ આપી છે. ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે ટૂંક સમયમાં ટ્રેડ ડીલ થવાની ચર્ચા વચ્ચે આ સમાચાર સામે આવ્યા છે.
નામ જાહેર ન કરવાની શરતે આ લોકોએ જણાવ્યું કે યુરોપિયન કમિશન (EC)એ યુરોપિયન યુનિયનની કાઉન્સિલ, જેને અનૌપચારિક રીતે ‘મંત્રિપરિષદ’ પણ કહેવામાં આવે છે, તેને 27 જાન્યુઆરીએ જાહેર કરાયેલા FTAને ઝડપી પ્રક્રિયા દ્વારા મંજૂરી આપવા અપીલ કરી છે. વેપાર કમિશનર મારોશ શેફ્ચોવિચે આ પ્રક્રિયા તૈયાર કરી છે. તેનો હેતુ હાલની અસ્થિર વૈશ્વિક ભૂ-રાજકીય પરિસ્થિતિ વચ્ચે આ કરારનો ઝડપથી અમલ કરવાનો છે.
કમિશને આ પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે.
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, કમિશને પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે કે FTAની કાનૂની પ્રક્રિયા તેના મૂળ અંગ્રેજી સંસ્કરણના આધારે જ પૂર્ણ કરવામાં આવે. જો EUની 24 સત્તાવાર ભાષાઓમાં દસ્તાવેજના અનુવાદની રાહ જોવામાં આવે, તો કરારને મંજૂરી મળવાની પ્રક્રિયામાં એક વર્ષથી પણ વધુ વિલંબ થઈ શકે છે.
બંને પક્ષો ઇચ્છે છે કે 17 અથવા 18 ડિસેમ્બરની આસપાસ બ્રસેલ્સમાં આ કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવે. આ સમય PM મોદીની પ્રસ્તાવિત મુલાકાત દરમિયાનનો છે, જ્યારે તેઓ અમેરિકાના મિયામીમાં યોજાનારી G20 બેઠકમાંથી પરત ફરી રહ્યા હશે. 27 જાન્યુઆરીએ નક્કી થયેલા આ FTAને કાઉન્સિલ મંજૂરી આપશે, જે EUના 27 સભ્ય દેશોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. ત્યારબાદ ભારત અને EU આ કરાર પર હસ્તાક્ષર કરી શકશે.
બંને તરફથી ઝડપથી કામ ચાલી રહ્યું છે.
બંને પક્ષો તરફથી કામ ઝડપથી ચાલી રહ્યું છે. જોકે, સત્તાવાર જાહેરાત ન થાય ત્યાં સુધી તમામ સમયમર્યાદાઓમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
આ દરમિયાન, પ્રક્રિયા સંબંધિત મુદ્દાઓ ઉકેલવા માટે વાણિજ્ય સચિવ રાજેશ અગ્રવાલ આ અઠવાડિયે બ્રસેલ્સ પહોંચે તેવી અપેક્ષા છે. આ મુલાકાત વાણિજ્ય મંત્રી પીયૂષ ગોયલની તાજેતરની યુરોપ મુલાકાત પછી થઈ રહી છે. પીયૂષ ગોયલ 22 ઑક્ટોબરથી 27 ઑક્ટોબર દરમિયાન EUના બે મહત્ત્વપૂર્ણ દેશો જર્મની અને નેધરલેન્ડ્સની મુલાકાત લઈ રહ્યા છે.
શનિવારે સોશિયલ મીડિયા પરની એક પોસ્ટમાં ગોયલે જણાવ્યું કે પોતાની મુલાકાત દરમિયાન તેમણે ભારત-EU મુક્ત વેપાર કરારની વિશાળ ક્ષમતા પર ભાર મૂક્યો હતો. આ કરાર બજાર સુધી પહોંચ વધારવા, સપ્લાય ચેઇન મજબૂત કરવા અને વેપાર તથા રોકાણ માટે નવા માર્ગો ખોલવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
વાણિજ્ય મંત્રાલયના નિવેદન અનુસાર, જર્મનીમાં તેમણે ત્યાંનાં આર્થિક બાબતો અને ઊર્જાનાં ફેડરલ મંત્રી કેથરીના રીશે તથા જર્મન ફેડરલ ચાન્સેલરીમાં આર્થિક અને નાણાકીય નીતિના સલાહકાર લેવિન હોળે સાથે મુલાકાત કરી હતી.
આ દરમિયાન, યુરોપિયન યુનિયન (EU)ની વિદેશ બાબતોની સમિતિનું એક પ્રતિનિધિમંડળ 26થી 28 ઑક્ટોબર દરમિયાન નવી દિલ્હીની મુલાકાત લેવાનું છે. આ પ્રતિનિધિમંડળનું નેતૃત્વ સમિતિના અધ્યક્ષ અને યુરોપિયન સંસદના સભ્ય ડેવિડ મેકએલિસ્ટર કરી રહ્યા છે. જણાવવામાં આવ્યું છે કે યુરોપિયન સંસદના વર્તમાન કાર્યકાળ દરમિયાન ભારતની આ સમિતિની પ્રથમ સત્તાવાર મુલાકાત હશે.
27 જાન્યુઆરીએ વાટાઘાટો પૂર્ણ થઈ હતી.
યુરોપિયન સંસદના 20 સપ્ટેમ્બરના એક સંશોધન દસ્તાવેજ અનુસાર, નવી દિલ્હીમાં ભારત-EU શિખર સંમેલન દરમિયાન 27 જાન્યુઆરી 2026ના રોજ FTA એટલે કે મુક્ત વેપાર કરાર માટેની વાટાઘાટો પૂર્ણ થવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. તેમાં જણાવાયું હતું કે ‘મધર ઑફ ઑલ ડીલ્સ’ તરીકે ઓળખાતો આ વ્યાપક કરાર વિશ્વનો સૌથી મોટો મુક્ત વેપાર વિસ્તાર બનાવશે. તેમાં વિશ્વની એક ચતુર્થાંશ વસ્તી અને વૈશ્વિક GDPનો 25% હિસ્સો સામેલ થશે.
દસ્તાવેજમાં જણાવાયું છે કે જાન્યુઆરી 2026માં વાટાઘાટો પૂર્ણ થવાની જાહેરાત બાદ યુરોપિયન કાઉન્સિલના અધ્યક્ષ એન્ટોનિયો કોસ્ટા અને યુરોપિયન કમિશનનાં અધ્યક્ષ ઉર્સુલા વોન ડેર લેયેન 17 જૂન 2026ના રોજ ફ્રાન્સના એવિયનમાં યોજાયેલી G7 શિખર બેઠક દરમિયાન PM મોદીને મળ્યાં હતાં. તેમણે 2026ના અંત સુધીમાં FTA પર હસ્તાક્ષર કરવા, રોકાણ કરાર પર કામ ઝડપી બનાવવા અને સુરક્ષા તથા સંરક્ષણ સહયોગ વધારવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી.
તેમાં જણાવાયું છે કે યુરોપિયન સંસદે જુલાઈ 2022માં EU-ભારતના ભાવિ વેપાર અને રોકાણ સહયોગ અંગેનો પ્રસ્તાવ પસાર કરીને ભારત સાથે FTA, રોકાણ સુરક્ષા કરાર (IPA) અને GI એટલે કે ભૌગોલિક સંકેતો સંબંધિત કરાર માટેની વાટાઘાટોને સમર્થન આપ્યું હતું. આ કરાર 2027ની શરૂઆત સુધીમાં અમલમાં આવે તેવી અપેક્ષા છે.
યુરોપિયન કમિશન (EC) અનુસાર, ભારત EUનો માલસામાનના વેપારમાં વિશ્વનો નવમો સૌથી મોટો વેપારી ભાગીદાર છે. સેવાઓના વેપારમાં ભારત છઠ્ઠો સૌથી મોટો ભાગીદાર છે. 2025માં બંને વચ્ચે માલસામાનનો દ્વિપક્ષીય વેપાર 118 અબજ યુરોનો રહ્યો હતો.
ભારત અને EU એકબીજા પાસેથી શું ખરીદે છે અને શું વેચે છે.
ભારતમાંથી EUમાં મુખ્યત્વે મશીનરી અને સાધનો, રસાયણો, કાપડ, ધાતુઓ અને પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોની નિકાસ થાય છે.
EUમાંથી ભારતમાં મુખ્યત્વે ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનોની નિકાસ થાય છે. તેમાં મશીનરી અને સાધનો, પરિવહનનાં સાધનો તથા રાસાયણિક ઉત્પાદનોનો સમાવેશ થાય છે.
2025માં સેવાઓનો દ્વિપક્ષીય વેપાર 67 અબજ યુરોનો રહ્યો હતો. તેમાં EUની નિકાસ 29.2 અબજ યુરો અને આયાત 37.8 અબજ યુરોની હતી. 2024માં ભારતમાં EUના સીધા વિદેશી રોકાણ (FDI)નો કુલ જથ્થો 132.8 અબજ યુરો હતો. જ્યારે EUમાં ભારતના FDIનો કુલ જથ્થો 13.7 અબજ યુરો હતો.
દસ્તાવેજ અનુસાર, 2007માં EUની કાઉન્સિલે યુરોપિયન કમિશનને ભારત સાથે FTA માટેની વાટાઘાટો શરૂ કરવાની મંજૂરી આપી હતી. વાટાઘાટોનો પ્રથમ તબક્કો 2013 સુધી ચાલ્યો હતો. ત્યારબાદ કરારના વ્યાપ અને મહત્ત્વાકાંક્ષાના સ્તર અંગે મતભેદોને કારણે વાટાઘાટો અટકાવી દેવામાં આવી હતી.
