India Budget History: નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણ ૧ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ ના રોજ બજેટ રજૂ કરશે. અત્યારે બજેટની ચર્ચા સતત થઈ રહી છે કારણ કે સરકાર જનતા માટે આમાં જાહેરાતો કરે છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે ભારતનું પહેલું બજેટ કોણે રજૂ કર્યું હતું? તો જણાવી દઈએ કે ભારતની આઝાદીના ૩ મહિના પછી નવેમ્બર ૧૯૪૭ માં કેન્દ્રીય નાણામંત્રી આર.કે. શનમુખમ ચેટ્ટીએ પ્રથમ બજેટ રજૂ કર્યું હતું. જોકે, બ્રિટિશ શાસનમાં પણ જેમ્સ વિલ્સને ભારતનું બજેટ રજૂ કર્યું હતું. બજેટનો ઇતિહાસ ખૂબ જ અનોખો છે કારણ કે તે સાંજે પણ રજૂ કરવામાં આવતું હતું. બજેટ અને તેના ઇતિહાસ સાથે જોડાયેલા જીકે (GK) ના સવાલો સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ અને ઇન્ટરવ્યુ માટે મહત્વના હોય છે, તેથી અહીં દેશના બજેટ સાથે જોડાયેલા ફેક્ટ્સ જણાવી રહ્યા છીએ.
કોણે રજૂ કર્યું હતું ભારતનું પ્રથમ બજેટ?
સામાન્ય બજેટમાં સરકાર આખા વર્ષ માટે પોતાની આવક અને ખર્ચનો હિસાબ રાખે છે. તે દર્શાવે છે કે સરકાર કેટલી કમાણી કરશે અને પૈસા ક્યાં ખર્ચ થશે. www.pib.gov.in મુજબ, આઝાદીના ૩ મહિના પછી નવેમ્બર ૧૯૪૭ માં કેન્દ્રીય નાણામંત્રી આર.કે. શનમુખમ ચેટ્ટી (RK Shanmukham Chetty) એ ભારતનું પ્રથમ બજેટ રજૂ કર્યું હતું. ચેટ્ટી એક વકીલ, રાજનેતા અને અર્થશાસ્ત્રી હતા.
આઝાદી પહેલા કોણે રજૂ કર્યું હતું ભારતનું બજેટ?
ભારતની આઝાદી પહેલા પણ બજેટ રજૂ કરવામાં આવતું હતું. એપ્રિલ ૧૮૬૦ માં પહેલીવાર બજેટ રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ બજેટ તે સમયના બ્રિટિશ અધિકારી જેમ્સ વિલ્સને રજૂ કર્યું હતું, જેઓ સ્કોટલેન્ડના એક અર્થશાસ્ત્રી હતા.
પહેલા સાંજે રજૂ થતું હતું બજેટ
આઝાદી પછીથી લઈને ૧૯૯૯ સુધી ભારતનું બજેટ સાંજે ૫ વાગ્યે રજૂ કરવામાં આવતું હતું. હકીકતમાં, પહેલા બજેટ બ્રિટનના સમય મુજબ રજૂ કરવામાં આવતું હતું. જ્યારે ભારતમાં સાંજે ૫ વાગ્યા હોય ત્યારે ઇંગ્લેન્ડમાં સવારે ૧૧ વાગ્યા હોય છે. બ્રિટિશ શાસનથી ચાલી આવતી આ પરંપરાને ૧૯૯૯ માં બદલી દેવામાં આવી. તે સમયના નાણામંત્રી યશવંત સિંહાએ પહેલીવાર સવારે ૧૧ વાગ્યે બજેટ રજૂ કર્યું હતું. ત્યારથી ભારતમાં હંમેશા સવારે ૧૧ વાગ્યે બજેટ રજૂ કરવામાં આવે છે.
ભારતના બજેટ સાથે જોડાયેલા ફેક્ટ્સ
આઝાદી પહેલા ભારતમાં પ્રથમ બજેટ ૧૮૬૦ માં બ્રિટિશ સરકારમાં નાણામંત્રી રહેલા જેમ્સ વિલ્સને રજૂ કર્યું હતું.
ભારતનું પ્રથમ વચગાળાનું બજેટ નવેમ્બર ૧૯૪૭ માં નાણામંત્રી આર.કે. શનમુખમ ચેટ્ટીએ રજૂ કર્યું હતું.
લોકશાહી ભારતનું પ્રથમ બજેટ ૨૮ ફેબ્રુઆરી ૧૯૫૦ ના રોજ રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. તે સમયે તત્કાલીન નાણામંત્રી જોન મથાઈએ તેને રજૂ કર્યું હતું.
૧૫ મે ૧૯૫૭ ના રોજ જવાહરલાલ નેહરુ સરકાર દરમિયાન તત્કાલીન નાણામંત્રી ટી ટી કૃષ્ણમાચારીએ બજેટ રજૂ કર્યું હતું.
પહેલા રેલવે અને સામાન્ય બજેટ અલગ-અલગ હોતા હતા પરંતુ ૨૦૧૭ માં સરકારે આ પરંપરા ખતમ કરી દીધી અને રેલ બજેટને સામાન્ય બજેટમાં ભેળવી દીધું. હવે નાણામંત્રી જ પોતાના ભાષણ દરમિયાન રેલવે બજેટની જાહેરાત કરે છે.
૨૦૧૬ સુધી કેન્દ્રીય બજેટ ૨૮ ફેબ્રુઆરીએ રજૂ થતું હતું પરંતુ ૨૦૧૭ માં સરકારે ૧ ફેબ્રુઆરીએ બજેટ રજૂ કરીને વર્ષો જૂની આ પરંપરાને ખતમ કરી દીધી હતી.
બજેટ પહેલા ‘હલવા સેરેમની’ થાય છે અને આ એક કાર્યક્રમ છે. પરંપરાગત રીતે બનાવવામાં આવેલો હલવો તે કર્મચારીઓ અને અધિકારીઓને પીરસવામાં આવે છે જે બજેટ તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયામાં સામેલ હોય છે.
૨૦૨૬ માં નાણામંત્રી રવિવારે રજૂ કરશે બજેટ
નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણ ૧ ફેબ્રુઆરીએ બજેટ ૨૦૨૬ રજૂ કરશે. આ વખતે ૧ ફેબ્રુઆરીએ રવિવાર આવી રહ્યો છે. આ તેમનું સતત રેકોર્ડ ૯મું બજેટ હશે. તેને સંસદમાં સવારે ૧૧ વાગ્યે રજૂ કરવામાં આવશે. તેની શરૂઆત બજેટ ભાષણથી થશે. જણાવી દઈએ કે નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે ૨૦૨૦ માં સૌથી લાંબુ બજેટ ભાષણ આપ્યું હતું.
