Indian Security Forces Difference: ભારત જેવા મોટા અને વિવિધતા ધરાવતા દેશની સુરક્ષા કોઈ સરળ કામ નથી. અહીં સીમાઓ પણ લાંબી છે અને આંતરિક પડકારો પણ ઓછા નથી. ક્યારેક સરહદ પર દુશ્મન દેશોનો ખતરો હોય છે, તો ક્યારેક દેશની અંદર આતંકવાદ, નક્સલવાદ કે રમખાણો જેવી સમસ્યાઓ સામે આવે છે. આ તમામ પરિસ્થિતિઓને પહોંચી વળવા માટે ભારતમાં અલગ-અલગ સુરક્ષા દળો બનાવવામાં આવ્યા છે, જેમની જવાબદારીઓ નક્કી અને સ્પષ્ટ હોય છે.
અવારનવાર લોકો સીમા સુરક્ષા દળ (BSF), કેન્દ્રીય રિઝર્વ પોલીસ દળ (CRPF), ઇન્ડો-તિબેટિયન બોર્ડર પોલીસ (ITBP) અને ભારતીય સેના (Indian Army) ને એક જેવી સમજી લે છે, પરંતુ હકીકતમાં આ તમામની ભૂમિકા, કામ કરવાની રીત અને જવાબદારીઓ અલગ-અલગ હોય છે.
શું હોય છે સેન્ટ્રલ આર્મ્ડ પોલીસ ફોર્સ (CAPF)?
ખરેખર, BSF, CRPF, ITBP, CISF અને SSB જેવી ફોર્સ પહેલા ‘પેરામિલિટરી ફોર્સ’ કહેવાતી હતી, પરંતુ વર્ષ 2011 થી તેને કેન્દ્રીય સશસ્ત્ર પોલીસ દળ (Central Armed Police Forces) કહેવામાં આવે છે. આ તમામ ફોર્સ ગૃહ મંત્રાલય હેઠળ કામ કરે છે અને દેશની આંતરિક સુરક્ષા સંભાળે છે. આ ફોર્સનું નેતૃત્વ સામાન્ય રીતે IPS અધિકારી (ડાયરેક્ટર જનરલ) કરે છે.
સીમા સુરક્ષા દળ (Border Security Force – BSF)
સીમા સુરક્ષા દળની સ્થાપના 1965 માં થઈ હતી. તેનું મુખ્ય કામ ભારતની આંતરરાષ્ટ્રીય સીમાઓ – ખાસ કરીને પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશ બોર્ડરની સુરક્ષા કરવાનું છે. શાંતિના સમયમાં BSF સીમા પર દેખરેખ રાખે છે અને ઘૂસણખોરી, દાણચોરી તથા ગેરકાયદે પ્રવૃત્તિઓને રોકે છે. યુદ્ધના સમયે BSF ભારતીય સેના સાથે મળીને કામ કરે છે.
કેન્દ્રીય રિઝર્વ પોલીસ દળ (Central Reserve Police Force – CRPF)
કેન્દ્રીય રિઝર્વ પોલીસ દળની સ્થાપના 1939 માં થઈ હતી અને તે ભારતનું સૌથી મોટું કેન્દ્રીય સશસ્ત્ર પોલીસ દળ છે. તેનું મુખ્ય કામ દેશની અંદર કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવી રાખવી તથા આતંકવાદ સામે લડવું છે. CRPF ને અવારનવાર નક્સલ પ્રભાવિત વિસ્તારો, ચૂંટણી ડ્યુટી, રમખાણો અને સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં તૈનાત કરવામાં આવે છે. આમાં RAF (રમખાણ નિયંત્રણ માટે) અને COBRA (નક્સલ વિરોધી ઓપરેશન માટે) જેવી સ્પેશિયલ યુનિટ્સ હોય છે.
ઇન્ડો-તિબેટિયન બોર્ડર પોલીસ (Indo Tibetan Border Police – ITBP)
ઇન્ડો-તિબેટિયન બોર્ડર પોલીસની સ્થાપના 1962 માં ચીન-ભારત યુદ્ધ પછી થઈ હતી. તેનું મુખ્ય કામ ભારત-ચીન સીમાની સુરક્ષા કરવાનું છે, જે હિમાલયના અત્યંત ઊંચા અને ઠંડા વિસ્તારોમાં ફેલાયેલી છે. ITBP ના જવાનો માઈનસ તાપમાન અને બરફવર્ષામાં પણ સરહદ પર ડટેલા રહે છે. આ સિવાય ITBP કુદરતી આપત્તિઓમાં રાહત કાર્ય માટે પણ જાણીતું છે.
ભારતીય સેના (Indian Army)
ભારતીય સેના ભારતની મુખ્ય સૈન્ય શક્તિ છે, જેની જવાબદારી દેશને બાહ્ય ખતરાઓથી બચાવવાની છે. તે રક્ષા મંત્રાલય હેઠળ કામ કરે છે. ભારતીય સેના યુદ્ધ લડવા, દુશ્મનનો સામનો કરવા અને દેશની સીમાઓની રક્ષા કરવા માટે ટ્રેન્ડ હોય છે. સેનાનું નેતૃત્વ ચીફ ઓફ આર્મી સ્ટાફ (CoAS) કરે છે અને ભારતના રાષ્ટ્રપતિ તેના સર્વોચ્ચ કમાન્ડર હોય છે.
