આઝાદી બાદ પહેલીવાર ચૂંટણી થઈ ત્યારે કોંગ્રેસ પણ ઉમેદવારોની શોધમાં હતી. સૌથી મોટી ભીડ અલ્હાબાદ બેલ્ટની હતી, કારણ કે કોંગ્રેસના મોટા નેતાઓ ત્યાંથી જ આવતા હતા. પરંતુ અહીંથી ચૂંટણી લડનારા ઉમેદવારનું નામ નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું, જે જવાહરલાલ નેહરુનું હતું. એક યુવાન છોકરો પણ અહીંથી નોમિનેશન ભરવા માંગતો હતો, તેનું નામ ફિરોઝ હતું. એક કટ્ટર કોંગ્રેસી, મસ્તીખોર છોકરો અને સારું ભાષણ આપનાર, પરંતુ નેહરુના કારણે તેઓ અહીંથી ચૂંટણી લડી શક્યા નહીં અને પછી ભાગ્ય તેમને રાયબરેલી લઈ ગયું. અને અહીંથી જ ગાંધી-નેહરુ પરિવાર અને રાયબરેલી વચ્ચેના સંબંધોની શરૂઆત થાય છે.
અલ્હાબાદિયા ફિરોઝને રાયબરેલીમાં લાવનાર કોંગ્રેસના મોટા નેતા રફી અહમદ કિડવાઈ હતા, જેમને ફિરોઝે આઝાદી પહેલા યોજાયેલી પ્રાંતિય ચૂંટણીઓમાં મદદ કરી હતી. મદદ એટલી બધી હતી કે ફિરોઝે રફી અહેમદને એક બેઠક પરથી ચૂંટણી ન લડવાની સલાહ આપી, જ્યારે બાકીના સમર્થકો તેમની સાથે હતા. રફી અહેમદ ચૂંટણી લડ્યા અને હારી ગયા, ફિરોઝની સલાહ તેના મગજમાં ચોંટી ગઈ. 1952માં કોંગ્રેસે ફિરોઝને રાયબરેલીથી ટિકિટ આપી હતી.
ફિરોઝ ગાંધી આ ચૂંટણીમાં ભારે માર્જિનથી જીત્યા હતા, પરંતુ પ્રચાર દરમિયાન એક રસપ્રદ ઘટના પણ બની હતી. ફિરોઝ સતત પોતાની સીટની આસપાસ ફરતા હતા, ઈન્દિરા ગાંધી પણ તેમના માટે અલગ-અલગ ગામડાઓમાં જતા હતા. આ દરમિયાન જવાહરલાલ નેહરુ પણ પ્રચાર માટે આવ્યા, તેમણે જોયું કે પુત્રી ઈન્દિરાની તબિયત થોડી નબળી હતી કારણ કે ચૂંટણી પ્રચાર ચાલી રહ્યો હતો. આ જોઈને નહેરુ ગુસ્સે થઈ ગયા, તેમણે ફિરોઝને અચકાતા પૂછ્યું કે તમે એક દિવસમાં કેટલી રેલીઓ યોજો છો. ઈન્દિરાએ જવાબ આપ્યો કે પિતાજી હું ઠીક છું.
ફિરોઝ અહીંથી પ્રથમ બે ચૂંટણી જીતી ગયા અને તેમની પોતાની છબી ઉભી થઈ. પાછળથી, જ્યારે 1960 માં ફિરોઝ ગાંધીનું અવસાન થયું, ત્યારે ગાંધી પરિવાર થોડો સમય આ બેઠકથી દૂર રહ્યો. પરંતુ જ્યારે ઈન્દિરા ગાંધીએ 1971માં ચૂંટણી લડવાનું નક્કી કર્યું ત્યારે તેઓ તેમના પતિની બેઠક રાયબરેલીથી આવ્યા હતા. નવાઈની વાત એ છે કે ઈન્દિરાની પહેલી લોકસભાની ચૂંટણી જ દેશમાં ઈમરજન્સીનું કારણ બની ગઈ, કારણ કે રાજનારાયણ 1971ની આ ચૂંટણી સામે કોર્ટમાં ગયા હતા અને પછી ઈન્દિરાની સંસદીયતા ખોટી હોવાનું કહેવાય છે.
ઈન્દિરા ગાંધી પછી ગાંધી પરિવારના અન્ય સભ્ય એટલે કે અરુણ નેહરુ પણ થોડા સમય માટે આ બેઠક પરથી સાંસદ બન્યા હતા. પરંતુ રાયબરેલી ફરી એકવાર ધ્યાન પર આવી જ્યારે સોનિયા ગાંધીએ તેમના સાસુ-સસરાની બેઠક પરથી ચૂંટણી લડવાનું નક્કી કર્યું. અમેઠીથી રાજકીય પદાર્પણ કર્યા પછી, સોનિયાએ 2004માં રાહુલ માટે પોતાની જૂની સીટ છોડી દીધી અને પોતે રાયબરેલીથી આવવાનું નક્કી કર્યું.
આ સંબંધ 20 વર્ષ સુધી ચાલ્યો, રાયબરેલી પણ ગાંધી પરિવાર માટે લકી હતું. કારણ કે કોંગ્રેસ 2004માં જ સત્તામાં આવી હતી, તે પહેલા કોંગ્રેસ લગભગ 15 વર્ષ સુધી સત્તાથી દૂર હતી. સોનિયા ગાંધીની પાર્ટી 6 વર્ષના સંઘર્ષ બાદ સત્તામાં આવી. રાયબરેલીમાં સોનિયા ગાંધીનું નામાંકન પોતે જ જીતની ગેરંટી હતી, પછી ભલે તેમણે રેલી કરવી હોય કે ન કરવી પડે. એવું માનવામાં આવતું હતું કે સોનિયા ગાંધી જીતશે અને એવું થતું હતું. 2019ની ચૂંટણીમાં પણ જ્યારે મોદી લહેર કથિત રીતે ચરમસીમાએ હતી ત્યારે બધાને ડર હતો કે અમેઠીમાં રાહુલ ગાંધી હારી જશે, પણ સોનિયાની સીટ બચી જશે.
ગાંધી પરિવાર અને રાયબરેલી બેઠક વચ્ચેનો સંબંધ 2024 માં સમાપ્ત થયો, જ્યારે સોનિયા ગાંધીએ નિર્ણય લીધો કે તે હવે લોકસભાની ચૂંટણી લડશે નહીં અને રાજ્યસભામાંથી સંસદમાં જશે. આ એક મજબૂરી હતી, કારણ કે ઉંમર મને સાથ નથી આપી રહી. પરંતુ રાયબરેલીનો લોકસભા ઈતિહાસ હંમેશા કહેશે કે કેવી રીતે આ બેઠક ગાંધી પરિવારનો ગઢ હતી.
by : Reena brahmbhatt
