Gujarat Free Ration GDP: વિકાસના દાવા વચ્ચે ગુજરાતની થાળીનો સવાલ: 3.38 કરોડ લોકો મફત અનાજ પર નિર્ભર હોય તો ‘વિકસિત ગુજરાત’ને આપણે કેવી રીતે માપીશું?
ભારત ચોથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બનવાની વાત કરે છે, ગુજરાતને વિકાસનું મોડેલ કહેવાય છે… પણ આ આંકડો એક અસ્વસ્થ સવાલ પૂછી રહ્યો છે!
ગુજરાતની ઓળખ દેશના સૌથી ઝડપથી વિકસતા ઔદ્યોગિક રાજ્યોમાં થાય છે. મોટા પ્રોજેક્ટ, નવી ઇન્ડસ્ટ્રી, રોકાણ, એક્સપ્રેસ-વે, બુલેટ ટ્રેન, GIFT City અને GDPના વધતા આંકડા—વિકાસની તસવીર ખરેખર મોટી છે.
ભારતની અર્થવ્યવસ્થા પણ FY 2025-26માં 7.7% વાસ્તવિક GDP વૃદ્ધિ સાથે મજબૂત ગતિ દર્શાવી રહી છે.
પરંતુ વિકાસની આ ચમકતી તસવીરની પાછળ એક બીજો આંકડો ઊભો છે.
ગુજરાતના આશરે 3.38 કરોડ લોકો NFSA/PMGKAY હેઠળ મફત અથવા ભારે સબસિડીવાળું અનાજ મેળવી રહ્યા છે.
એટલે પ્રશ્ન એ નથી કે સરકાર મફત અનાજ કેમ આપે છે?
મફત અનાજ આપવું જરૂરી છે.
ભૂખ્યા માણસને અનાજ આપવું સરકારની જવાબદારી છે.
પરંતુ સવાલ એ છે કે આટલા મોટા પ્રમાણમાં લોકો હજુ પણ સસ્તા કે મફત અનાજની વ્યવસ્થા પર કેમ નિર્ભર છે?
GDP વધે છે… પણ શું દરેક ઘરની આવક પણ એટલી જ વધી રહી છે?
અહીં જ વિકાસના બે અલગ ચહેરા દેખાય છે.
એક ચહેરો કહે છે—
“અર્થવ્યવસ્થા વધી રહી છે.”
બીજો આંકડો પૂછે છે—
“આર્થિક વૃદ્ધિનો લાભ સામાન્ય પરિવારની થાળીમાં કેટલો પહોંચ્યો?”
કારણ કે કોઈ રાજ્યની પ્રગતિ માત્ર એટલાથી નક્કી ન થવી જોઈએ કે ત્યાં કેટલા કરોડ રૂપિયાનું રોકાણ આવ્યું.
એ પણ જોવું પડશે કે—
સામાન્ય માણસની આવક કેટલી વધી?
નોકરી કેટલી વધી?
પરિવારના આરોગ્ય અને શિક્ષણ પાછળનો ખર્ચ કેટલો ઘટ્યો?
મોંઘવારી સામે ખરીદશક્તિ કેટલી વધી?
અને સૌથી મૂળભૂત સવાલ—
“શું દરેક પરિવાર પોતાના ઘરની થાળી પૂરતી રીતે ભરી શકે છે?”
મફત અનાજ સરકારની નિષ્ફળતા નથી… પરંતુ આંકડો ચેતવણી જરૂર છે
આ બાબતમાં સરકારની ટીકા કરતી વખતે એક વાત સ્પષ્ટ રાખવી જરૂરી છે.
મફત અનાજની યોજના પોતે ખોટી નથી.
NFSA જેવી વ્યવસ્થા લાખો-કરોડો પરિવારો માટે સુરક્ષા કવચ છે. કેન્દ્ર સરકારે પણ PMGKAY હેઠળ મફત અનાજની વ્યવસ્થા ચાલુ રાખી છે.
સમસ્યા ત્યાં ઊભી થાય છે જ્યારે
વિકાસનું અંતિમ લક્ષ્ય લોકોને કાયમી રીતે સક્ષમ બનાવવાનું હોવા છતાં, મોટી વસ્તી લાંબા સમય સુધી basic food support પર નિર્ભર રહે.
સરકારનો હાથ મદદ માટે આગળ આવવો જોઈએ.
પણ એ જ હાથ સાથે બીજી બાજુ એવી નીતિ પણ હોવી જોઈએ કે
માણસને થોડા વર્ષો પછી મદદની જરૂર જ ન પડે.
સરકારના પોતાના ઓડિટમાં પણ સવાલો છે
આ મુદ્દો માત્ર રાજકીય વિરોધીઓની ટીકા નથી.
CAGના અહેવાલમાં ગુજરાતના NFSA અમલીકરણ અંગે પણ કેટલીક ગંભીર બાબતો નોંધાઈ હતી.
CAG મુજબ ડિસેમ્બર 2023 સુધી ગુજરાતમાં 3.55 કરોડ લોકોને NFSA હેઠળ લાભ મળતો હતો, પરંતુ લાભાર્થીઓની eligibility ફરી ચકાસવામાં અને અયોગ્ય ration cards દૂર કરવામાં વધુ સુધારાની જરૂર હતી.
અહેવાલમાં 2015થી 2023 દરમિયાન foodgrain distributionના આંકડામાં 3.47 લાખ મેટ્રિક ટનનો net difference પણ નોંધાયો હતો અને stock records તથા distribution reportingમાં ખામીઓ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી.
એટલે સવાલ માત્ર
“કેટલા લોકોને અનાજ મળ્યું?”
એટલો નથી.
સવાલ એ પણ છે
“સાચા જરૂરિયાતમંદ સુધી કેટલું પહોંચ્યું અને આખી વ્યવસ્થા કેટલી પારદર્શક છે?”
‘વિકસિત ભારત’નો અર્થ શું માત્ર GDP છે?
આ સૌથી મોટો પ્રશ્ન છે.
ભારત મોટી અર્થવ્યવસ્થા બને—એ ગૌરવની બાબત છે.
ગુજરાત મોટું industrial hub બને—એ પણ ગૌરવની બાબત છે.
પરંતુ વિકાસની સાચી પરીક્ષા GDPના આંકડા કરતાં લોકોના જીવનમાં થવી જોઈએ.
એક તરફ
મોટા ઉદ્યોગો.
બીજી તરફ
રેશનની દુકાનની કતાર.
એક તરફ
કરોડોનું રોકાણ.
બીજી તરફ
પરિવારના માસિક બજેટમાં દૂધ, શાકભાજી અને શિક્ષણના ખર્ચની ચિંતા.
એક તરફ
“વિકસિત ભારત 2047”નું સપનું.
બીજી તરફ
આજની થાળી માટે સરકારના અનાજની જરૂરિયાત.
આ વિરોધાભાસને રાજકીય રંગ આપ્યા વગર પણ ગંભીરતાથી જોવો પડશે.
સરકારને એક સવાલ—આગળનું લક્ષ્ય શું?
સરકાર મફત અનાજ આપે છે, તે માટે સરકારને દોષ આપવાનો પ્રશ્ન નથી.
પરંતુ આગામી લક્ષ્ય એવું કેમ ન હોય કે
“આજે જે પરિવારને મફત અનાજની જરૂર છે, તેને આવતીકાલે એટલી સ્થિર આવક મળે કે તેને મફત અનાજની જરૂર જ ન રહે.”
એ માટે માત્ર GDP નહીં
ગુણવત્તાયુક્ત રોજગાર, નાના વેપારીઓની આવક, ગ્રામ્ય અર્થતંત્ર, ખેડૂતોની આવક, મહિલાઓની રોજગારી, કૌશલ્ય વિકાસ અને શિક્ષણમાં રોકાણ પણ વિકાસના મુખ્ય માપદંડ બનવા જોઈએ.
કારણ કે આર્થિક વૃદ્ધિ ઉપરથી નીચે ટપકતી હોય એવું માનવાને બદલે, લોકોની આવકમાંથી ઉપર ઊઠતી સમૃદ્ધિ બનાવવી પડશે.
અને ગુજરાત માટે આ સવાલ વધુ મહત્વનો છે
ગુજરાત પહેલેથી જ ઔદ્યોગિક અને વેપારી રીતે મજબૂત રાજ્ય છે.
એટલે ગુજરાતની પાસે માત્ર “વિકાસ કરીશું” કહેવાનું કારણ નથી.
ગુજરાતે દેશને બતાવવું જોઈએ કે વિકાસનો અર્થ શું છે.
એવો વિકાસ જ્યાં—
કોઈ બાળકને પોષણ માટે સંઘર્ષ ન કરવો પડે,
યુવાનને યોગ્ય નોકરી માટે રાજ્ય છોડવું ન પડે,
પરિવારને દવાઓ અને શિક્ષણ વચ્ચે પસંદગી ન કરવી પડે,
અને સૌથી મૂળભૂત—
કોઈ પરિવારને બે ટંકના અનાજ માટે કાયમી રીતે સરકાર સામે હાથ લંબાવવો ન પડે.
છેલ્લે સવાલ વિરોધ પક્ષનો નથી… જનતાનો છે
સરકારના વિકાસના દાવા ખોટા છે એવું કહેવું યોગ્ય નહીં હોય.
વિકાસ થયો છે—આંકડા પણ તેનો પુરાવો આપે છે.
પણ વિકાસ થયો છે એટલે સમસ્યાઓ પૂરી થઈ ગઈ એવું પણ કહી શકાય નહીં.
3.38 કરોડનો આંકડો આપણને એ જ યાદ અપાવે છે.
દેશ ચોથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બનવાની દિશામાં આગળ વધે, એ ખૂબ સારી વાત છે…
પણ હવે એ પણ જોવું પડશે કે દુનિયાની મોટી અર્થવ્યવસ્થા બનતી ભારતની અંદર સામાન્ય માણસની થાળી કેટલી મજબૂત બની છે.
કારણ કે દેશની GDP વધવી વિકાસ છે…
પણ પરિવારની આવક વધે, પોષણ વધે અને માણસ પોતાની મહેનતથી પોતાના ઘરની થાળી ભરી શકે—એ વિકાસની સાચી જીત છે.
“વિકાસની સાચી પરીક્ષા GDPના આંકડામાં નહીં, સામાન્ય માણસના રસોડામાં થવી જોઈએ.”
