Mahatma Gandhi Liquor Prohibition Gujarat: ગાંધીજીએ દારૂબંધીની લડત માત્ર ભારતમાં જ નહીં, પરંતુ તેનાથી પણ ઘણા વર્ષો પહેલા દક્ષિણ આફ્રિકામાં શરૂ કરી હતી. ૧૮૯૩માં જ્યારે તેઓ આફ્રિકા ગયા, ત્યારે તેમણે ત્યાં રહેતા ભારતીય મજૂરો અને ગિરમીટિયાઓની દારૂના વ્યસનને કારણે થતી દુર્દશા નજરે જોઈ હતી. તેમણે જોયું કે દારૂ માત્ર ગરીબ ભારતીયોને જ નહીં, પણ પ્રતિષ્ઠિત ગણાતા અંગ્રેજોને પણ ગટરમાં આળોટતા કરી દે છે. આ કડવા અનુભવોને કારણે જ ગાંધીજી દારૂને માનવજાત માટે સૌથી ભયંકર બદી માનતા હતા અને તેમણે સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે જેણે દારૂની બરબાદી જોઈ છે તે ક્યારેય તેનું સમર્થન કરી શકે નહીં.
દારૂબંધીના અમલ માટે રચનાત્મક વિકલ્પોની અનિવાર્યતા
ગાંધીજી માનતા હતા કે માત્ર કાયદો બનાવીને કે દંડાત્મક કાર્યવાહી કરીને દારૂબંધી સફળ થઈ શકે નહીં. તેમના મતે, મજૂર અને શ્રમજીવી વર્ગ દારૂ પીવે છે તેનું મુખ્ય કારણ તેમની આસપાસની નબળી સ્થિતિ અને મનોરંજનના સાધનોનો અભાવ છે. જો ગાંધીજીને એક કલાક માટે દેશના સરમુખત્યાર બનાવવામાં આવે, તો તેમણે દારૂના પીઠા બંધ કરવાની સાથે સાથે મજૂરો માટે શુદ્ધ ઉપાહારગૃહો અને નિર્દોષ મનોરંજન મળી રહે તેવા ક્રીડાગૃહો શરૂ કરવાનું સૂચવ્યું હતું. એટલે કે, દારૂબંધીનો રચનાત્મક ભાગ એ છે કે લોકોને દારૂના વિકલ્પ તરીકે સ્વસ્થ મનોરંજન અને સારી જીવનશૈલી પૂરી પાડવી.
આર્થિક ખોટ અને સામાજિક જવાબદારીનો અભિગમ
સરકાર હંમેશા દારૂના વેચાણમાંથી થતી આવકને શિક્ષણ અને વિકાસના કાર્યો સાથે જોડે છે, પરંતુ ગાંધીજી આ દલીલને ખોટી ગણાવતા હતા. તેમણે કહ્યું હતું કે દારૂના વેરાની આવકમાંથી શિક્ષણ આપવું તે પાયાની ભૂલ છે. જો દારૂબંધીને કારણે સરકારી તિજોરીમાં ખાડો પડે, તો તેને લશ્કરી ખર્ચમાં કાપ મૂકીને અથવા અન્ય કરવેરા દ્વારા ભરી શકાય. કુદરતી આફતો વખતે પણ સરકારો આર્થિક નુકસાન વેઠીને પણ કામ અટકાવતી નથી, તો પછી પ્રજાના નૈતિક અને શારીરિક સ્વાસ્થ્ય માટે દારૂબંધીની ખોટ કેમ ન સહી શકે? તેમના મતે, ફરજિયાત હોય ત્યાં સુધી પુણ્યના કામને ઠેલવું જોઈએ નહીં.
છૂટછાટ અને વ્યવહારુ અભિગમની સમજ
ગાંધીજી દારૂબંધીના ચુસ્ત આગ્રહી હોવા છતાં જડ નહોતા. તેમણે તબીબી કારણોસર દારૂની જરૂરિયાત ધરાવતા લોકો માટે માનવીય અભિગમ રાખ્યો હતો. તેમણે સૂચવ્યું હતું કે જે બીમાર વ્યક્તિ કે વિદેશી મિત્રોને દવા તરીકે દારૂની જરૂર હોય, તેમને નિષ્ણાત ડૉક્ટરોની તપાસ અને પ્રમાણપત્રના આધારે નિયત પ્રમાણમાં છૂટછાટ આપવી જોઈએ. આ વલણ દર્શાવે છે કે ગાંધીજી દારૂને એક સામાજિક દૂષણ માનતા હતા, પણ વિજ્ઞાન અને તબીબી જરૂરિયાતોને પણ સમજતા હતા. આજના સમયમાં જ્યારે ગાંધીના જન્મસ્થળ પોરબંદરમાં દારૂની છૂટછાટ અપાય છે, ત્યારે ગાંધીજીના આ ગહન વિચારો ફરી પ્રસ્તુત બન્યા છે.
