Eye Warning Signs: “મને હવે થોડું ઓછું દેખાય છે. કદાચ મારે નવાં ચશ્માં લેવાની જરૂર છે.” આંખોની સારવાર કરતી ક્લિનિકમાં સૌથી વધુ સાંભળવા મળતી વાતોમાંની આ એક છે અને ઘણી વખત તે સાચી પણ હોય છે. ઉંમર વધવાની સાથે નજરમાં ફેરફાર થવો સ્વાભાવિક છે અને સામાન્ય રીતે નવાં ચશ્માં પહેરવાથી સમસ્યા દૂર થઈ જાય છે.
પરંતુ કેટલીકવાર દર્દીઓ આવું કહેતા હોય છે, જ્યારે વાસ્તવિક સમસ્યા તેમના ચશ્માંના નંબર સાથે જોડાયેલી હોતી નથી. ત્યાં સુધીમાં ઘણા દિવસો કે અઠવાડિયાં પસાર થઈ ગયાં હોય છે. આંખોની બાબતમાં આટલો વિલંબ તમારી નજર બચશે કે કાયમ માટે જતી રહેશે તે નક્કી કરી શકે છે. આગળ ડૉક્ટર તુષાર ગ્રોવર (મેડિકલ ડિરેક્ટર, વિઝન આઈ સેન્ટર) એવા સંકેતો વિશે જણાવી રહ્યા છે, જેને ઘણીવાર સામાન્ય ફેરફાર માની લેવામાં આવે છે, પરંતુ વાસ્તવમાં તે સામાન્ય હોતા નથી.
અચાનક એક આંખથી ઓછું દેખાવું
ઘણા મહિનાઓ દરમિયાન ધીમે ધીમે નજર ઝાંખી થવી અને એક જ દિવસમાં નજર ઓછી થઈ જવી, આ બંને વચ્ચે ઘણો મોટો તફાવત છે. જો એક આંખ અચાનક એ રીતે કામ કરવાનું બંધ કરી દે, જે રીતે તે એક દિવસ પહેલાં કામ કરતી હતી, તો તેનો અર્થ એવો નથી કે તમારે માત્ર નવાં ચશ્માંની જરૂર છે. આ રેટિનામાં રક્તવાહિની (બ્લડ વેસલ) બંધ થઈ જવાનો અથવા ઓપ્ટિક નર્વમાં કોઈ સમસ્યા હોવાનો સંકેત હોઈ શકે છે. સમયસર સારવાર ન મળે તો આ સમસ્યાઓ આંખોને કાયમી નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. ધીમે ધીમે થતા ફેરફારોમાં ભાગ્યે જ તાત્કાલિક સારવારની જરૂર પડે છે, પરંતુ અચાનક થતા ફેરફારોમાં તરત સારવાર કરાવવી જરૂરી છે.
આંખોમાં પ્રકાશની ચમક દેખાવી (ફ્લેશિસ)
ખાસ કરીને 40 વર્ષની ઉંમર પછી આંખોની સામે તરતા નાના ડાઘા અથવા દોરા જેવી આકૃતિઓ દેખાવી સામાન્ય બાબત છે. તેમને ‘ફ્લોટર્સ’ કહેવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે તેનાથી ગભરાવાની જરૂર હોતી નથી. પરંતુ જો અચાનક ઘણા નવા ફ્લોટર્સ દેખાવા લાગે, કોઈ ચેતવણી વિના પ્રકાશની ચમક દેખાય અથવા એવું લાગે કે એક બાજુથી કોઈ પડદો ધીમે ધીમે તમારી નજરને ઢાંકી રહ્યો છે, તો આ ગંભીર સમસ્યા હોઈ શકે છે. આ સંકેતો ‘રેટિનલ ટિયર’ (રેટિના ફાટી જવી) અથવા ‘રેટિનલ ડિટેચમેન્ટ’ (રેટિના પોતાની જગ્યાએથી અલગ થઈ જવી)ના હોઈ શકે છે. જો થોડા કલાકોમાં જ આ સમસ્યાની જાણ થઈ જાય, તો ઘણીવાર તેની સારવાર શક્ય બને છે. પરંતુ જો તેને થોડા દિવસો સુધી અવગણવામાં આવે, તો પરિણામ ખૂબ જ અલગ અને ગંભીર હોઈ શકે છે.
જાણ બહાર બાજુની નજર ઓછી થવી (સાઇડ વિઝન)
આ યાદીમાં આ સૌથી ચિંતાજનક બાબત હોઈ શકે છે, કારણ કે ઘણીવાર તેની જાણ જ થતી નથી. જેમ જેમ બાજુની નજર (પેરિફેરલ વિઝન) ઓછી થતી જાય છે, તેમ આપણું મગજ તેની સાથે સારી રીતે અનુકૂલન સાધી લે છે. તેથી ઘણીવાર નુકસાન ઘણું વધી જાય ત્યાં સુધી તેની જાણ થતી નથી. આ રીતે ધીમે ધીમે અને કોઈ દુખાવા વિના બાજુની નજર ઓછી થવી ‘ગ્લુકોમા’નું મુખ્ય લક્ષણ છે. આ સ્થિતિમાં આંખની અંદર દબાણ વધી જાય છે, જે ધીમે ધીમે ઓપ્ટિક નર્વને નુકસાન પહોંચાડે છે. તેમાં લગભગ ક્યારેય દુખાવો થતો નથી અને ન તો કોઈ સ્પષ્ટ સંકેતો જોવા મળે છે. તેની વહેલી જાણ કરવાનો એકમાત્ર વિશ્વસનીય રસ્તો આંખના દબાણ (આઈ પ્રેશર)ની યોગ્ય તપાસ છે. આ જ કારણ છે કે જે લોકોના પરિવારમાં ગ્લુકોમાનો ઇતિહાસ રહ્યો હોય, તેમને કોઈ લક્ષણ ન હોવા છતાં આંખોની તપાસ કરાવવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.
સીધી રેખાઓ વાંકી દેખાવી
જો દરવાજાની ફ્રેમ અથવા બારીની જાળી, જે પહેલાં એકદમ સીધી દેખાતી હતી, તે અચાનક વાંકી કે લહેરાતી દેખાવા લાગે, તો તેના પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. આવું ત્યારે પણ થાય છે, જ્યારે નજરના એકદમ મધ્ય ભાગમાં કાળો અથવા ઝાંખો ડાઘ દેખાય, જ્યારે તેની આસપાસની બાકીની વસ્તુઓ સામાન્ય દેખાતી હોય. આ સમસ્યા ‘મેક્યુલા’ સાથે જોડાયેલી હોઈ શકે છે. મેક્યુલા રેટિનાનો એવો ભાગ છે, જે સ્પષ્ટ અને કેન્દ્રિય દૃષ્ટિ (સેન્ટર વિઝન) માટે જવાબદાર હોય છે. ‘મેક્યુલર ડિજનરેશન’ જેવી સ્થિતિઓમાં ઘણીવાર આવાં જ લક્ષણો જોવા મળે છે. આ ‘મોતિયો’ (કેટારેક્ટ)ને કારણે થતી ઝાંખી નજરથી તદ્દન અલગ છે. આવા કિસ્સાઓમાં તરત તપાસ કરાવવી ખૂબ જ જરૂરી છે, કારણ કે સમયસર સારવાર કરાવવાથી સ્થિતિમાં ઘણો સુધારો થઈ શકે છે.
આંખ લાલ થવી અને દુખાવો થવો માત્ર લાલાશ કરતાં વધુ ગંભીર હોઈ શકે છે
આંખ લાલ થવી સામાન્ય રીતે નુકસાનકારક હોતી નથી. તેનું કારણ એલર્જી, થાક અથવા કોઈ હળવો ચેપ હોઈ શકે છે. પરંતુ જો લાલાશની સાથે ઝાંખું દેખાવું, પ્રકાશની આસપાસ વર્તુળો (હેલોઝ) દેખાવા, તીવ્ર માથાનો દુખાવો અને ક્યારેક ઊબકા આવવા જેવા લક્ષણો પણ હોય, તો આ આંખના દબાણ (આઈ પ્રેશર)માં અચાનક અને ખતરનાક વધારો થવાનો સંકેત હોઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં થોડા દિવસો નહીં, પરંતુ થોડા કલાકોની અંદર સારવારની જરૂર પડે છે. ડૉક્ટરની સલાહ વિના મળતાં આઈ ડ્રોપ્સથી ઘરે જ આ સમસ્યા દૂર કરવાનો પ્રયાસ ક્યારેય કરવો જોઈએ નહીં.
આંખોની નિયમિત તપાસ શા માટે જરૂરી છે?
ગ્લુકોમા અને ‘ડાયાબિટિક રેટિનોપેથી’ જેવી બીમારીઓ ખૂબ જ ખતરનાક હોય છે, કારણ કે તે ઘણીવાર કોઈ દુખાવા કે ચેતવણી વિના શાંતિથી વધતી રહે છે. ત્યાં સુધીમાં આંખોને ગંભીર નુકસાન થઈ ચૂક્યું હોય છે. આ જ કારણ છે કે વર્ષમાં ઓછામાં ઓછું એકવાર આંખોની સંપૂર્ણ તપાસ કરાવવાની સલાહ આપવામાં આવે છે, ભલે તમને એવું લાગતું હોય કે તમારી નજર એકદમ બરાબર છે.
જો કોઈ વ્યક્તિને ઉપર જણાવેલાં લક્ષણો દેખાય, તો આ સમસ્યાઓ આપમેળે ઠીક થઈ જશે એવું વિચારીને રાહ જોવી જોઈએ નહીં. આંખો ભાગ્યે જ બીજી ચેતવણી આપે છે. આવી સ્થિતિમાં થોડા દિવસોનો વિલંબ પણ એવી સમસ્યાને કાયમી નુકસાનમાં ફેરવી શકે છે, જેની સારવાર શક્ય હતી.
