ક્રિએટિનિન શરીરના સ્નાયુઓમાં સામાન્ય પ્રવૃત્તિઓ દરમિયાન બનતો એક કચરાનો પદાર્થ (Waste Product) છે. સ્વસ્થ કિડની તેને લોહીમાંથી ગાળીને પેશાબ દ્વારા બહાર કાઢે છે. જ્યારે કિડનીની ગાળણ કરવાની ક્ષમતા ઘટે છે, ત્યારે લોહીમાં ક્રિએટિનિનનું સ્તર વધી શકે છે.
જોકે, ક્રિએટિનિનનો દરેક વધેલો રિપોર્ટ કિડની ફેલિયરનો અર્થ આપતો નથી. શરીરમાં પાણીની અછત, તાજેતરમાં વધુ શારીરિક મહેનત, સ્નાયુઓનું વધુ પ્રમાણ, નૉનવેજ ખાવું અને કેટલીક દવાઓને કારણે પણ તેનું મૂલ્ય પ્રભાવિત થઈ શકે છે. આ ઉપરાંત, કિડનીની સમસ્યા અચાનક પણ થઈ શકે છે અને લાંબા સમય દરમિયાન ધીમે ધીમે પણ વધી શકે છે.
નેશનલ કિડની ફાઉન્ડેશન અનુસાર, ડૉક્ટરો માત્ર એક રિપોર્ટ જોઈને નિષ્કર્ષ કાઢતા નથી. તેઓ તપાસે છે કે ક્રિએટિનિન કેટલું વધ્યું છે, અગાઉની સરખામણીમાં તેમાં કેટલો ફેરફાર થયો છે અને eGFR તથા પેશાબનો રિપોર્ટ શું દર્શાવે છે.
ક્રિએટિનિન ટેસ્ટ કિડનીના કાર્ય વિશે શું જણાવે છે
સીરમ ક્રિએટિનિન ટેસ્ટ એક બ્લડ ટેસ્ટ છે, જે લોહીમાં ક્રિએટિનિનનું પ્રમાણ માપે છે. તેનો ઉપયોગ કિડનીની કાર્યક્ષમતાનો અંદાજ મેળવવા માટે થાય છે. જ્યારે કિડની લોહીને યોગ્ય રીતે ગાળી શકતી નથી, ત્યારે ક્રિએટિનિન વધી શકે છે.
NIH અનુસાર, પુખ્ત વયના લોકોમાં ક્રિએટિનિનની સામાન્ય રેન્જ ઘણીવાર આશરે 0.6–1.3 mg/dL હોય છે, પરંતુ દરેક વ્યક્તિ માટે તે એકસરખી હોતી નથી. અલગ-અલગ લેબોરેટરીની રેફરન્સ રેન્જ, ઉંમર, લિંગ અને સ્નાયુઓના પ્રમાણને કારણે પરિણામો બદલાઈ શકે છે. તેથી તમારા રિપોર્ટમાં આપેલી રેફરન્સ રેન્જ અને ડૉક્ટરની સમજૂતીને પ્રાથમિકતા આપો.
સ્નાયુઓનું પ્રમાણ ઓછું ધરાવતા વૃદ્ધ વ્યક્તિમાં ક્રિએટિનિન ઓછું દેખાતું હોવા છતાં કિડનીની કાર્યક્ષમતા ઘટેલી હોઈ શકે છે. તેનાથી વિપરીત, વધુ સ્નાયુઓ ધરાવતી વ્યક્તિમાં ક્રિએટિનિન થોડું વધારે હોવા છતાં કિડનીની ગાળણ ક્ષમતા પ્રમાણમાં સારી હોઈ શકે છે. આથી ક્રિએટિનિનની સાથે eGFR તપાસવું વધુ ઉપયોગી બને છે.
માત્ર ક્રિએટિનિનનો ઊંચો રિપોર્ટ જોઈને કિડની ફેલિયર માનવું યોગ્ય છે
ક્રિએટિનિનના એક વધેલા રીડિંગથી કિડની ફેલ થઈ ગઈ છે એવું નક્કી કરી શકાતું નથી. ડૉક્ટરે સમજવું પડે છે કે ફેરફાર અચાનક થયો છે કે લાંબા સમયથી યથાવત્ છે.
ઉદાહરણ તરીકે, શરીરમાં પાણીની ગંભીર અછત અથવા કોઈ બીમારી દરમિયાન ક્રિએટિનિન ઝડપથી વધી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં કિડનીને અચાનક નુકસાન એટલે કે એક્યુટ કિડની ઇન્જરી (Acute Kidney Injury – AKI) થઈ શકે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં કારણની સારવાર કરવાથી કિડનીની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો પણ થઈ શકે છે. બીજી તરફ, ક્રોનિક કિડની ડિસીઝ (CKD)માં કિડનીની સમસ્યા લાંબા સમય સુધી રહે છે અને તેની દેખરેખ રાખવાની જરૂર પડે છે.
NIH અનુસાર, ક્રોનિક કિડની ડિસીઝની તપાસ સામાન્ય રીતે ત્યારે કરવામાં આવે છે, જ્યારે કિડનીની કાર્યક્ષમતા ઘટવાના અથવા કિડનીને નુકસાન થવાના સંકેતો ઓછામાં ઓછા ત્રણ મહિના સુધી રહે. પરંતુ જો ક્રિએટિનિન ઝડપથી વધી રહ્યું હોય અથવા પેશાબનું પ્રમાણ ઘણું ઘટી ગયું હોય, તો ત્રણ મહિના રાહ જોવી યોગ્ય નથી. તાત્કાલિક તબીબી તપાસ જરૂરી છે.
eGFR શું છે અને કિડનીનું કાર્ય સમજવા માટે તે વધુ ઉપયોગી કેમ છે
eGFRનું પૂરું નામ Estimated Glomerular Filtration Rate છે. તે દર્શાવે છે કે કિડની એક મિનિટમાં લોહીમાંથી કચરાના પદાર્થોને ગાળવાનું અંદાજિત કામ કેટલી સારી રીતે કરી રહી છે. તેની ગણતરી ક્રિએટિનિનના સ્તર, ઉંમર અને અન્ય જરૂરી માહિતીના આધારે કરવામાં આવે છે.
નેશનલ કિડની ફાઉન્ડેશન અનુસાર, eGFRનું મૂલ્ય જેટલું ઓછું હોય છે, સામાન્ય રીતે કિડનીની ગાળણ કરવાની ક્ષમતા એટલી ઓછી માનવામાં આવે છે. પુખ્ત વયના લોકોમાં તેના આધારે CKDના વર્ગીકરણને આ રીતે સમજી શકાય છે.
| eGFR મૂલ્ય (mL/min/1.73 m²) | કિડનીની કાર્યક્ષમતાનું વર્ગીકરણ |
|---|---|
| 90 અથવા વધુ | સામાન્ય અથવા વધુ ગાળણ ક્ષમતા. કિડનીને નુકસાનનાં અન્ય સંકેતો પણ તપાસવા. |
| 60–89 | હળવો ઘટાડો. માત્ર આ મૂલ્યથી CKD સાબિત થતું નથી. |
| 45–59 | હળવાથી મધ્યમ ઘટાડો. |
| 30–44 | મધ્યમથી ગંભીર ઘટાડો. |
| 15–29 | ગંભીર ઘટાડો. |
| 15થી ઓછું | કિડની ફેલિયરની શ્રેણી. |
આ વર્ગીકરણ ડૉક્ટરને કિડનીની સ્થિતિ સમજવામાં મદદ કરે છે. તેમ છતાં, CKDની પુષ્ટિ માટે સામાન્ય રીતે eGFRમાં ઘટાડો ઓછામાં ઓછા ત્રણ મહિના સુધી ચાલુ રહેવો અથવા કિડનીને નુકસાનનાં અન્ય સંકેતો હોવા જરૂરી છે. eGFR 15થી ઓછું હોવું ગંભીર સ્થિતિ છે, પરંતુ ડાયાલિસિસની જરૂરિયાતનો નિર્ણય માત્ર આ આંકડાના આધારે લેવામાં આવતો નથી.
ડૉક્ટરો જણાવે છે કે કિડની ફેલિયરના પાંચ સ્ટેજ હોય છે અને તે eGFR પર આધારિત હોય છે. જ્યારે eGFR 15 mL/minથી ઓછું થઈ જાય છે, ત્યારે તે સ્ટેજને End-Stage Kidney Disease અથવા કિડની ફેલિયરની અદ્યતન અવસ્થા કહેવામાં આવે છે. આ અવસ્થામાં દર્દીને ડાયાલિસિસ અથવા કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટની જરૂર પડી શકે છે.
Creatinine અને eGFRને સાથે જોઈને રિપોર્ટ કેવી રીતે સમજવો
ક્રિએટિનિન અને eGFRને સાથે જોવાથી કિડનીની સ્થિતિનું વધુ ઉપયોગી ચિત્ર મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો ક્રિએટિનિન વધ્યું હોય અને eGFR ઓછું હોય, તો કિડનીની ગાળણ કરવાની ક્ષમતા પ્રભાવિત થઈ હોવાની આશંકા થઈ શકે છે. પરંતુ ડૉક્ટરો એ પણ તપાસે છે કે રિપોર્ટમાં કેટલો ફેરફાર થયો છે અને અન્ય પરીક્ષણો તે ફેરફારની પુષ્ટિ કરે છે કે નહીં.
NIH અનુસાર, કિડનીની તપાસમાં માત્ર ક્રિએટિનિન પર આધાર રાખવો જોઈએ નહીં. ડૉક્ટર જરૂરિયાત પ્રમાણે eGFR, uACR, યુરિન ટેસ્ટ, ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ અને અગાઉના ટેસ્ટનાં પરિણામોની સરખામણી કરે છે.
ક્રિએટિનિન વધવું કિડનીની કાર્યક્ષમતા પ્રભાવિત થવાનો સંકેત હોઈ શકે છે, પરંતુ તેના કોઈ એક મૂલ્યના આધારે કિડની ફેલિયરનો નિર્ણય લઈ શકાય નહીં. રિપોર્ટ સમજવા માટે eGFR, પેશાબમાં એલ્બ્યુમિન, અગાઉના ટેસ્ટનાં પરિણામો અને દર્દીનાં લક્ષણોને સાથે જોવાં જરૂરી છે. eGFR 15થી ઓછું હોવું કિડની ફેલિયરની શ્રેણીમાં આવે છે, પરંતુ ડાયાલિસિસની જરૂરિયાતનો નિર્ણય અનેક તબીબી પરિબળો પર આધારિત છે. અસામાન્ય રિપોર્ટ આવે તો ડૉક્ટરની સલાહ લો અને પોતાની રીતે દવા અથવા આહારમાં ફેરફાર ન કરો.
