Healthy Weight Loss Metabolism: હું એવા લોકોને અવારનવાર મળતો રહું છું, જેઓ ઓછું ખાવા છતાં વજન ઓછું ન થવાને કારણે પરેશાન હોય છે. આમાંના કેટલાક લોકોનું વજન ઓછું ખાધા પછી પણ વધી જાય છે. આ સમસ્યા જેટલી સામાન્ય લાગે છે, તેના કરતા વધુ સામાન્ય છે. આની પાછળ તમારા શરીરની એડજસ્ટ કરવાની ક્ષમતા હોય છે, જેના કારણે તે ઓછું ખાવાનું મળવાની લાગણી મુજબ પોતાની જાતને એડજસ્ટ કરી લે છે.
ઓછું ખાધા પછી પણ કેમ વધે છે વજન?
જ્યારે તમે તમારી કેલરી ઇનટેકને ખૂબ ઓછી કરી લો છો તો શરીર તેને વજન ઘટાડવાના સંકેત તરીકે જોતું નથી. આનાથી ઉલટું શરીર તેને એક જોખમ તરીકે જુએ છે, જ્યાં તેની પ્રતિક્રિયા આ સ્થિતિમાં પોતાની જાતને જીવંત રાખવા માટે હોય છે. આ માટે તે ‘મેટાબોલિક એડેપ્ટેશન’ અથવા ‘સ્ટાર્વેશન મોડ’ નામની પ્રોટેક્ટિવ પ્રોસેસ શરૂ કરી દે છે.
તમારા શરીરનો રેસ્ટિંગ કેલરી બર્ન એટલે કે બેસલ મેટાબોલિક રેટ બદલાઈને ખૂબ ધીમો થવા લાગે છે. આનો અર્થ એ છે કે શરીર શ્વાસ લેવા, બ્લડ સર્ક્યુલેટ કરવા અથવા ગરમાવો જાળવી રાખવા માટે ખૂબ ઓછી કેલરીમાં જ કામ કરવા લાગે છે અને સર્વાઇવલ માટે ફેટને વધુમાં વધુ બચાવવાની કોશિશમાં લાગી જાય છે. આ ઉપરાંત તમે જેટલી કેલરી લઈ રહ્યા હોવ છો, તે પણ જરૂરિયાત કરતા વધારે હોવાને કારણે ફેટ બનીને સ્ટોર થવા લાગે છે.
ઓછું ખાધા પછી ખૂબ વધારે ખાવાની ઈચ્છા
બેસલ મેટાબોલિક રેટ ઓછો થવા દરમિયાન જ તમારા હોર્મોનમાં ફેરફાર થવા લાગે છે. મગજને ખાવાથી પેટ ભરાવાનો સંકેત આપતા ‘લેપ્ટિન’ હોર્મોનનું લેવલ ઓછું થવા લાગે છે. જ્યારે ભૂખનો સંકેત આપતા ‘ઘ્રેલિન’ હોર્મોનનું લેવલ વધવા લાગે છે. આ ઉતાર-ચઢાવ ન માત્ર તમારી ભૂખ વધારે છે, પરંતુ શરીરને પેટ ભરાયું હોવાની જાણ મેળવવામાં મુશ્કેલીઓ ઊભી કરે છે. ધીરે ધીરે આ હોર્મોનલ ફેરફારને કારણે વ્યક્તિને ખૂબ વધારે ખાવાની ઈચ્છા થવા લાગે છે, ખાસ કરીને હાઈ કેલરી વાળા ફૂડ, જેના કારણે તેની ફૂડ ચોઈસ પણ અનહેલ્ધી થઈ જાય છે.
મસલ્સ લોસનો ખતરો પણ
જરૂર કરતા વધારે ઓછું ખાવાનું એક નુકસાન મસલ્સ લોસ (સ્નાયુઓનું નુકસાન) છે. જ્યારે તમે ખૂબ ઓછી કેલરી સાથે ઓછું પ્રોટીન પણ લો છો, ત્યારે શરીર એનર્જી બનાવવા માટે લીન મસલ્સનો ઉપયોગ કરવા લાગે છે. મસલ્સ એક પ્રકારના ટિશ્યુ હોય છે, જે એનર્જીનો ઉપયોગ કરે છે. જણાવી દઈએ કે આ ફેટની સરખામણીમાં વધુ કેલરી વાપરે છે. તેથી મસલ્સ ગુમાવવા પર મેટાબોલિઝમ ધીમું થઈ જાય છે અને શરીર ઓછી કેલરીનો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કરી દે છે. આ પ્રક્રિયા ફરીથી પૂરતો ખોરાક લેવાનું શરૂ કર્યા પછી પણ ચાલુ રહે છે.
થાક-નબળાઈનો અહેસાસ
કેલરીને ખૂબ ઓછી કરવાથી થાક અને નબળાઈ આવે છે, જેનાથી શરીરની એક્ટિવિટી ઘટવા લાગે છે. લોકોને અહેસાસ નથી થતો કે તેઓ પહેલા કરતા ઓછું હરવું-ફરવું, ઓછું વર્કઆઉટ અને ઓછી કેલરી બર્નિંગ શરૂ કરી ચૂક્યા છે. આ નોન-એક્સરસાઇઝ એક્ટિવિટી થર્મોજેનેસિસ (NEAT) માં ઘટાડો આવવાથી શરીરની એનર્જી ઉપયોગ કરવાની ક્ષમતા પર પણ ખરાબ અસર પડે છે.
ફરીથી નોર્મલ ખાવા પર શું થાય છે?
મેડિકલ સાયન્સના દ્રષ્ટિકોણથી લોકોએ લાંબા સમય સુધી કડક ડાયટિંગ ન કરવું જોઈએ. આના કારણે લોકો શરૂઆતમાં થોડું વજન ચોક્કસ ઘટાડી શકે છે, પરંતુ મેટાબોલિઝમ ધીમું થવા અને હોર્મોનમાં ફેરફાર આવવાને કારણે તેમનું શરીર એક સમય પછી વજન ઘટાડવાનું બંધ કરી દે છે.
જ્યારે તેઓ પાછા સામાન્ય રીતે ખાવાનું શરૂ કરે છે, ત્યારે ધીમું મેટાબોલિઝમ વધારાની કેલરીને યોગ્ય રીતે પ્રોસેસ કરી શકતું નથી. જેના કારણે વજન ખૂબ ઝડપથી અને પહેલા કરતા વધી શકે છે. આ સ્થિતિને ‘રિબાઉન્ડ વેટ ગેન’ કહેવામાં આવે છે.
વેટ લોસ કરવાની સાચી રીત
કેલરીને અચાનક ઘટાડવાને બદલે ધીરે ધીરે ઓછી કરવી જોઈએ. દિવસ દરમિયાન મળતી કેલરીમાં સરેરાશ ૩૦૦ થી ૫૦૦ નો ઘટાડો કરો.
પૂરતું પ્રોટીન લેવું જરૂરી છે, કારણ કે તે મસલ્સ લોસથી બચાવવાની સાથે સ્નાયુઓને મજબૂત બનાવે છે.
મસલ્સને જાળવી રાખવા અથવા વધારવા માટે સ્ટ્રેન્થ ટ્રેનિંગનો ઉપયોગ કરો.
ડાયટમાં ફળ, શાકભાજી, લીન પ્રોટીન, હેલ્ધી ફેટ અને કોમ્પ્લેક્સ કાર્બ્સ સામેલ કરો.
અચાનક એક્સટ્રીમ થવાને બદલે કન્સિસ્ટન્ટ હોવું ફાયદાકારક છે.
જો તમને મેદસ્વીતા કે મેટાબોલિક સમસ્યાઓ હોય તો એન્ડોક્રાઈનોલોજિસ્ટ કે બેરિયાટ્રિક સર્જનની મદદ લેવી જોઈએ.
