Infant Mortality Rate India: ભારતમાં Infant Mortality Rate માં છેલ્લા એક દાયકા દરમિયાન નોંધપાત્ર ઘટાડો નોંધાયો છે. Sample Registration System ૨૦૨૪ ના રિપોર્ટ અનુસાર, દેશમાં પ્રતિ ૧,૦૦૦ જીવિત જન્મો પર શિશુ મૃત્યુદર ઘટીને ૨૪ થઈ ગયો છે. વર્ષ ૨૦૧૯ માં આ આંકડો ૩૦ હતો. આ સુધારો માતા અને શિશુ સ્વાસ્થ્ય સેવાઓના વિસ્તાર અને સંસ્થાકીય પ્રસુતિમાં (Institutional Delivery) થયેલા વધારાનું પરિણામ માનવામાં આવી રહ્યું છે. જો કે રાષ્ટ્રીય સ્તરે ચિત્ર વધુ સારું દેખાય છે, પરંતુ રાજ્યો વચ્ચે હજુ પણ મોટો તફાવત જોવા મળે છે.
૪૨માંથી એક બાળક નથી જોઈ શકતું પોતાનો પહેલો જન્મદિવસ
રિપોર્ટ દર્શાવે છે કે ભારતમાં હજુ પણ દર ૪૨માંથી એક શિશુ પોતાનો પહેલો જન્મદિવસ જોઈ શકતું નથી. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં પરિસ્થિતિ વધુ પડકારજનક છે, જ્યાં દર ૩૭માંથી એક શિશુનું એક વર્ષની ઉંમર પહેલાં જ મૃત્યુ થઈ જાય છે. શહેરી વિસ્તારોમાં આ ગુણોત્તર વધુ સારો છે અને ત્યાં દર ૫૯માંથી એક શિશુનું મૃત્યુ નોંધાયું છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે સંસ્થાકીય પ્રસુતિમાં થયેલા વધારાએ શિશુ મૃત્યુદર ઘટાડવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. વર્ષ ૨૦૧૯ માં જ્યાં ૮૩ ટકાથી ઓછી પ્રસુતિ હોસ્પિટલો કે સ્વાસ્થ્ય કેન્દ્રોમાં થઈ રહી હતી, ત્યાં ૨૦૨૪ સુધીમાં આ આંકડો ૯૫ ટકાથી વધુ પહોંચી ગયો છે. તેમ છતાં રિપોર્ટ એ વાતનો પણ સંકેત આપે છે કે માત્ર હોસ્પિટલમાં પ્રસુતિ કરાવવાથી જ સમસ્યાનું સમાધાન થતું નથી, પરંતુ જન્મ પછી નવજાત બાળકની સંભાળ પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે.
કયા રાજ્યોમાં સ્થિતિ સૌથી ખરાબ
રાજ્યોની વાત કરીએ તો છત્તીસગઢ સૌથી ચિંતાજનક સ્થિતિમાં જોવા મળે છે. અહીં શિશુ મૃત્યુદર ૩૬ પ્રતિ ૧,૦૦૦ જીવિત જન્મો નોંધાયો છે, જે દેશમાં સૌથી વધુ છે. ત્યારબાદ ઉત્તર પ્રદેશ અને મધ્ય પ્રદેશનું સ્થાન રહ્યું, જ્યાં આ આંકડો ૩૫ રહ્યો છે. નવજાત મૃત્યુદરના (Neonatal Mortality Rate) મામલામાં પણ મધ્ય પ્રદેશ અને છત્તીસગઢ સૌથી ઉપર રહ્યા છે, જ્યારે ઉત્તર પ્રદેશ પણ ચિંતાજનક સ્થિતિમાં બનેલું છે.
કયા રાજ્યોમાં સ્થિતિ વધુ સારી છે
આનાથી ઉલટું, ગોવા અને સિક્કિમ દેશના સર્વશ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કરનારા રાજ્યો તરીકે ઉભરી આવ્યા છે. બંને રાજ્યોમાં શિશુ મૃત્યુદર માત્ર ૭ પ્રતિ ૧,૦૦૦ જીવિત જન્મો નોંધાયો છે. કેરળ ૮ ના આંકડા સાથે ત્રીજા સ્થાન પર રહ્યું. તમિલનાડુ અને દિલ્હીમાં આ આંકડો ૧૧, જ્યારે ત્રિપુરામાં ૧૨ નોંધાયો છે. મહારાષ્ટ્રે ૧૪, કર્ણાટકે ૧૫, પંજાબે ૧૬, તેલંગાણાએ ૧૭ અને આંધ્ર પ્રદેશે ૧૮ નો દર નોંધીને રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં વધુ સારું પ્રદર્શન કર્યું છે.
હજુ પણ સૌથી મોટો પડકાર શું છે
જો કે સૌથી મોટો પડકાર હજુ પણ નવજાત શિશુઓના મૃત્યુનો છે. રિપોર્ટ અનુસાર, ૨૦૨૪ માં થનારા કુલ શિશુ મૃત્યુમાં લગભગ ૭૩ ટકા મૃત્યુ જન્મના પહેલા ૨૮ દિવસની અંદર જ થયા છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આગામી વર્ષોમાં શિશુ મૃત્યુદરને હજુ ઓછો કરવા માટે ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન વધુ સારી દેખરેખ, માતાનું પોષણ, સુરક્ષિત પ્રસુતિ અને જન્મ પછી નવજાત શિશુને ક્વોલિટી મેડિકલ સેવાઓ પૂરી પાડવા પર વધુ ધ્યાન આપવું પડશે.
