Malaria Prevention Tips: ભારત સહિત ટ્રોપિકલ (ભૂમધ્ય રેખાની આસપાસના ક્ષેત્રો) અને સબ-ટ્રોપિકલ રીજનમાં મેલેરિયા એક મોટી સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા બની ચૂક્યો છે. ગરમી વધવાની સાથે મચ્છરોથી થતી બીમારીના દર્દીઓની સંખ્યામાં વધારો થાય છે. ગરમીમાં મચ્છરોના પ્રજનન માટે અનુકૂળ વાતાવરણ હોય છે, તેથી મેલેરિયાના મચ્છર કરડવાનું જોખમ પણ વધી જાય છે. આનાથી બચવા માટે મચ્છરોના પ્રજનન અને તેમના કરડવાના જોખમને ઘટાડવાના ઉપાયો અપનાવવા જોઈએ.
મેલેરિયા શું છે?
મેલેરિયા પરજીવીના કારણે થતો એક ગંભીર ચેપી રોગ છે, જે માદા એનોફિલીસ મચ્છર કરડવાથી મનુષ્યોમાં ફેલાય છે. આ બીમારીના બચાવ અને ઈલાજની પદ્ધતિઓ આધુનિક હોવા છતાં દર વર્ષે હજારો કેસ નોંધાય છે. આ બીમારીને ફેલાતી અટકાવવાનો સૌથી અસરકારક રસ્તો જાગૃતિ અને બચાવના ઉપાયો છે.
મેલેરિયા કેવી રીતે થાય છે?
પ્લાઝમોડિયમ પ્રજાતિના પરજીવીના કારણે મેલેરિયા થાય છે. આ પરજીવીઓમાં ‘પ્લાઝમોડિયમ ફાલ્સીપેરમ’ અને ‘પ્લાઝમોડિયમ વિવેક્સ’ ભારતમાં સૌથી સામાન્ય છે. જ્યારે આ પરજીવીથી સંક્રમિત માદા એનોફિલીસ મચ્છર મનુષ્યને કરડે છે, ત્યારે તે લોહીમાં મેલેરિયાના પરજીવી છોડી દે છે. સૌ પ્રથમ આ પેરાસાઈટ લિવરમાં પહોંચીને પોતાની સંખ્યા વધારે છે અને પરિપક્વ થાય છે. થોડા દિવસો પછી આ પરજીવી ફરીથી લોહીમાં પહોંચીને લાલ રક્તકણો (RBC) ને સંક્રમિત કરે છે. આ સાયકલથી તાવ અને મેલેરિયાના અન્ય લક્ષણો દેખાવા લાગે છે.
જો મેલેરિયાનું નિદાન અને ઈલાજ જલ્દી ન કરવામાં આવે તો તે ગંભીર જોખમો વધારે છે. દર્દીને ગંભીર એનિમિયા, ઓર્ગન ફેલિયરનો સામનો કરવો પડી શકે છે અને અત્યંત ગંભીર કિસ્સામાં મૃત્યુ પણ થઈ શકે છે.
ઉનાળામાં મેલેરિયાના કેસ કેમ વધી જાય છે?
મચ્છરોના પ્રજનન માટે ગરમી સૌથી ઉત્તમ ઋતુ છે. ગરમ તાપમાન, ભેજમાં વધારો અને પાણી ભરાવાને કારણે મચ્છરોના લાર્વાને વિકસિત થવા માટે યોગ્ય વાતાવરણ મળે છે. એર કુલર, કુંડા, ડોલ, છત પર રાખેલી પાણીની ટાંકી અને કન્સ્ટ્રક્શન સાઈટ પર પાણી જમા થવાની સંભાવના રહે છે, જે મચ્છરોના પ્રજનનનું સ્થાન બની જાય છે. થોડું પણ પાણી ભરાયેલું હોય તો તે મચ્છરો પેદા થવા માટે પૂરતું છે.
મેલેરિયાના સામાન્ય લક્ષણો અને સંકેતો
લક્ષણો સામાન્ય રીતે સંક્રમિત મચ્છર કરડ્યાના ૧૦ થી ૧૫ દિવસની વચ્ચે દેખાવા લાગે છે:
ઠંડી લાગવી અને ધ્રુજારી સાથે તેજ તાવ
તાવ આવ્યા પછી પરસેવો થવો
તેજ માથાનો દુખાવો
સ્નાયુઓ અને શરીરમાં દુખાવો
થાક અને નબળાઈ
જીવ મિચલાવો અને ઉલ્ટી
ભૂખ ન લાગવી
ગંભીર કિસ્સામાં શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, કન્ફ્યુઝન અને કિડની કે ફેફસાં સંબંધિત સમસ્યાઓ પણ થઈ શકે છે.
મેલેરિયાથી બચાવ માટેની વ્યૂહરચના
મેલેરિયાથી બચવા માટે મચ્છરોના પ્રજનન અને કરડવાની શક્યતા ઘટાડવી જોઈએ.
મચ્છરોના પ્રજનનને કેવી રીતે કંટ્રોલ કરવું?
ઘર કે ઓફિસની આસપાસ પાણી એકઠું થવા ન દો.
ગરમીમાં દર અઠવાડિયે એર કુલરને સાફ કરીને સૂકવો અને પછી જ પાણી ભરો.
છત કે ખુલ્લામાં રાખેલા કુંડા, ટ્રે કે કન્ટેનરમાં પાણી જમા ન થવા દો.
પાણીની ટાંકીને સારી રીતે ઢાંકીને રાખો.
મચ્છરો કરડવાથી કેવી રીતે બચવું?
બાળકો અને વૃદ્ધો માટે ખાસ કરીને મચ્છરદાનીનો ઉપયોગ કરો.
ખુલ્લા હાથ-પગ પર મોસ્કિટો રિપેલન્ટ કે ક્રીમ લગાવો.
ઘરમાં મચ્છરોને પ્રવેશતા અટકાવવા બારી-બારણામાં જાળીનો ઉપયોગ કરો.
સાંજના સમયે આખા શરીરને ઢાંકે તેવા કપડાં પહેરો.
ઇમ્યુનિટી વધારવા પર પણ ધ્યાન આપો
પૂરતું પાણી પીવું, પૌષ્ટિક ખોરાક લેવો અને પૂરતી ઊંઘ લેવાથી ઇમ્યુન ફંક્શન મજબૂત રહે છે. બાળકો, સગર્ભા સ્ત્રીઓ અને વૃદ્ધોની ખાસ કાળજી લેવી જોઈએ. ગરમીમાં થતા કોઈપણ તાવને અવગણશો નહીં. જો તમને ઠંડી સાથે તાવ કે નબળાઈ અનુભવાય, તો તરત જ ડોક્ટરને બતાવીને તપાસ કરાવો.
